Ukrayna’da Seçim Sandıklarından ‘Büyük Rusya’ Çıkar mı?

Ferit TEMUR
05 Ocak 2010
A- A A+

Tarihi bir dönemden geçmekte olan Ukrayna’da devlet başkanlığı seçimlerine iki haftadan az bir zaman kala, yapılan kamuoyu araştırmalarında Rusya yanlısı Bölgeler Partisi lideri Viktor Fedoroviç Yanukoviç rakiplerinden bir adım önde gözükmektedir. Yanukoviç’in ardından oy potansiyeli en yüksek aday olarak Tüm Ukrayna Anavatan Birliği Partisi lideri Yuliya Volodimirivna Timoşenko gelmektedir. Diğer adayların ise genel olarak %10 oranını geçemedikleri gözlenmektedir. Ancak Yanukoviç dâhil hiçbir adayın %50 oy oranını ilk tur seçimlerinde elde edebileceği beklenmediğinden uzmanlar, çekişmenin 7 Şubatta yapılacak ikinci tur seçimlerine kalacağını düşünmekteler.

 

Yanukoviç ve Timoşenko Rekabeti 

Yarışta önde gözüken Rusya yanlısı siyasi bir çizgiye sahip Yanukoviç, en son katıldığı bir televizyon programında seçmenlerine; ‘Rusya ile olan (13 milyar ABD dolarlık)  ticareti 40 milyar   dolarına çıkarmayı, Rusya, Belarus ve Kazakistan arasındaki Gümrük Birliği’ne Ukrayna’yı da dâhil edebileceği, Avrupa Birliği ile Ukrayna arasında serbest ticaret bölgesi kurulmasını ve AB ülkeleri ile vizesiz rejime geçilmesini sağlama vaadinde bulundu (daha önceden de kazanmaları halinde Rusçayı ikinci resmi dil yapacağı yönünde bir beyanı olmuştu). (1)

 

‘Turuncu devrimin prensesi’ olan fakat iktidara gelmelerinin kısa bir süre sonrasında mevcut Başkan Viktor Yuşenko’yla yolları ayrılan Batı yanlısı Ukrayna Başbakanı Yuliya Timoşenko’nun, ‘Ukraynacanın tek resmi dil olarak kalması’ ve ‘Kırım’dan Rus üssünün tahliye edilmesi’ yönünde görüşü olduğu bilinmektedir. (2) Timoşenko da katıldığı bir televizyon programında, ‘2004 yılında ülkenin birliği için nasıl Yuşenko’yu desteklediyse bugün de Ukrayna’nın selameti için (aralarındaki sorunlara rağmen) gene Yuşenko’yla işbirliği yapabileceğini beyan ederek halkın nazarında kendisini ‘ülke çıkarlarını her şeyin üstünde tutan siyasetçi’ olarak takdim etmektedir. (3) İşin ilginç yanı Timoşenko’nun yapılan araştırmalarda rakibi Yanukoviç’e nispeten daha az kazanma olasılığının ortaya çıkmasında, Ukraynalıların büyük çoğunluğunun “Devlet başkanlığı koltuğunda bir erkeği görme isteğinin” yattığı öne sürülmektedir.  (4)

 

Diğer adaylardan Arseniy Yatsenyuk, Vladimir Litvin, Sergey Tigipko ya da Viktor Yuşenko’nun bugüne kadar yapılan anketlerde aldıkları oy oranı %10’u geçmemektedir. Ancak seçimlerin ikinci tura kalmasından sonra bu adayların kendi aralarında (özellikle de Timoşenko veya Yanukoviç ile) anlaşmaya varmaları seçim sonuçlarına sürpriz bir etki yapabilir. Anket çalışmalarında belirtilmesi gerek bir husus da, hala %20 civarında seçmenin hangi adayı destekleyeceğine karar vermemiş olmasıdır.

 

Ukrayna’nın Stratejik Önemi

Küresel bağlamda uluslararası enerji ve ticaret güzergâhları boyutuyla jeo ekonomik önemi olan Ukrayna, bünyesinde barındırdığı Slav–Ortodoks, Slav–Katolik ve Müslüman–Tatar unsurları sebebiyle de derin bir jeo kültürel özelliğe sahiptir. Türkiye ile birlikte Avrasya coğrafyasının tam merkezinde yer alan Ukrayna bu açıdan pek çok uluslararası projenin hayata geçmesinde ya da önünün tıkanmasında yadsınamaz bir rolü haizdir. Özellikle Karadeniz’in Kıbrıs’ı konumundaki Kırım Yarımadası’nda, birçok liman ve iskele bulunmakta ve bu doğal yapısı deniz ulaşımına stratejik bir anlam kazandırmaktadır.(5) Kırım’ın jeopolitik konumu bölgesel ve küresel güvenlik açısında da büyük önemi arz etmektedir.(6)

 

1475–1774 yılları arasında Osmanlı Devleti’ne bağlı olan Kırım, 1768–1774 yıllarında meydana gelen Rus–Türk savaşı dönemde Rusların sıcak denizlere inme politikası için hedef haline gelmiş ve kısa sürede Rusya tarafından işgal edilmiştir. (7) Bu tarihten itibaren de Ruslar, yarımadanın etnik yapısında oynayarak Ruslaştırma politikalarına başvurmuş ve SSCB’nin yıkılışına kadar sistemli bir şekilde bölgedeki Müslüman Tatarları sürgün etmişlerdir. (8) Kruşçev zamanında (1954) Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne devredilen ve SSCB’nin çöküşünün ardından (1991 yılında) Kırım Özerk Cumhuriyeti halini alan yarım adada bugün ciddi jeopolitik gerilimler yaşanmaktadır.(9) Şayet seçimlerden Yanukoviç galip çıkarsa 2017 yılında kira vakti dolacak olan Kırım’daki Rus üssünün süresinin uzatılması yönünde bir karar alması muhtemeldir. (10)  Ayrıca Kremlin’in bulduğu ilk fırsatta Kırım’ı tekrar topraklarına katma yönünde bir niyetinin olduğu da akıllardan çıkarılmamalıdır!

 

Son olarak belirtmek gerekir ki, Post-Sovyet sahasında Rusya’nın tekrar etkinliğini kurup kendi başına bir kutup olarak dünya siyasetinde yerini alması için önemli bir basamak olarak düşünülen ‘Slav kardeşliği’, (Beyaz Rusya, Ukrayna ve Rusya arasında yeni bir oluşum) düşüncesinin hayata geçmesinde Rusya’nın Ukrayna’ya olan ihtiyacı ortadadır.

 

Ukrayna’daki ‘Batı’ nerelerde?

2004 yılında Ukrayna halkının çoğunu sokaklara döken, başkent Kiev’de on binlerce kişiyi ‘turuncu renge boyayan’ Batı destekli renkli devrimin bu kadar kısa sürede etkinliğini kaybetmesi oldukça düşündürücüdür. Bu durumun oluşmasında hiç şüphesiz Turuncu devrimden önce ülke genelinde var olan yolsuzluk, rüşvet, adam kayırma ve milli kaynakların yeterince kullanılamaması gibi temel sorunlardan dolayı; Ukrayna halkının çoğunluğunun desteklediği demokratik devrim ve onun yönetici kadrolarının iktidara geldikten sonra beklentileri karşılayamamalarıdır. Bu temel sorunların devam etmesinin yanında Ukraynacanın tek resmi dil yapılarak ana dili Rusça olan azınlık nüfusun tepkisine yol açılması, yeni yönetici kadronun ülkenin yönünü Batıya çevirmesiyle Kremlin’in büyük rahatsızlılık duyması ve bunun sonucunda ekonomi ve enerji alanlarında Kiev’i zor duruma düşürmesi gibi yeni ‘belalar’ Ukrayna’nın başına musallat olmuştur.

 

Uluslararası ilişkiler bağlamında meseleye bakılacak olunursa; ‘renkli devrim filmlerinin yönetmeni’ ABD’nin, yeni filmler çekmek için gittiği Afganistan ve Irak’ta, beklemediği sahne kazalarına maruz kalması ve bir türlü İran’ı set ekibine katamaması, ister istemez başkalarının desteğine ihtiyacı olduğunu göstermiştir. Bu doğrultuda 2009 yılının Temmuz ayında ABD ve Rusya arasında ‘yılda 4.500 Amerikan uçağının Afganistan’daki operasyon için Rusya topraklarından havalanmasını mümkün kılan’ bir anlaşma imzalanmıştır.(11) Moskova’nın, Afganistan’da ciddi prestij kaybeden Washington’a bir de İran konusunda destek vermeye başladığı yönünde dünya kamuoyunda bir kanaat oluşmuşa benziyor. Zira Kremlin’in son zamanlarda İran konusunda verdiği beyanatların üslubunun değişmesi, perde arkasında Rusya’nın ABD ile ‘İran’a karşılık Ukrayna takası’ yaptığına dair şüpheleri de beraberinde getirmiştir.(12)

 

Rusya’nın bölgede tekrar güçlenmesi, Karadeniz havzasındaki mevcut istikrar ve barış ortamının devam etmesinde hayati çıkarları olan AB’yi jeopolitik açıdan zor durumda bırakır. Bu durum özellikle Balkanlar ve Doğu Avrupa’da hala emelleri olan Almanya ve ulusal güvenliğine tehdit oluşturması bakımında Polonya için kaygı verici niteliktedir. Ukrayna’nın Turuncu devrimden sonra ulusal politika olarak belirlediği Avrupa üyeliğine, AB’nin şu ana kadar gelecek vadeden bir desteği olmaması ister istemez Batı yanlısı siyasetçilerin işini zorlaştırmıştır. Zaten yaklaşık 45 milyon nüfuslu, ekonomisi zayıf bir ülkeyi Birliğe dâhil etmek AB de için kolay bir açılım değildir.

 

Rusya’nın Ukrayna’ya Bakışı

SSCB’nin yıkılışını 20. yüzyılın en büyük jeopolitik felaketi olarak gören Vladimir Putin’in, 2008 yılında Bükreş’teki bir NATO toplantısı sonrasında dönemin Amerikan Başkanı George W. Bush’a: “Anlamıyorsun George, Ukrayna bir devlet bile değil. Ukrayna dediğin nedir ki? Bir kısmı Doğu Avrupa toprağı, büyük bölümü ise bizim hediyemiz” dediği basına yansımıştı.(13) Aslında Putin’in sarf ettiği bu sözler Rusların Ukrayna ve Ukraynalılara bakışını çok iyi yansıtmaktadır. Eski adı Kievskaya Rus olan Ukrayna, tarihi arka planda Moskova Knezliği (beylik) önderliğinde kurulan ve gelişen bugünkü Rusya’dan çok daha köklü geçmişe sahip olsa da, kuzeydoğusundaki Rus kabilesinin zamanla edindiği ‘ben merkezinde’ Ruslar ‘Velikorus’ (Büyük Rus) iken, Ukraynalılar ‘Malorus’ (Küçük Rus) olarak yer almışlardır. 15. yüzyılın sonlarına doğru Altınordu Devletinin hâkimiyetinden kurtulan Moskova Knezliği etrafında diğer slav kabilelerin birleşmesi ve Korkunç İvan’ın 1547'de ilk çar ilan edilişiyle gelişen Rus ‘benmerkezciliği’ Kiev Rusya’sına da etimolojik açıdan ‘kenar ülke’ anlamına gelen ‘Ukraina’ adını koymuştur. (14)  Tarihi süreç içerisinde oluşan bu zihniyet dolayısıyla Ruslar kendilerini hem ‘Belarus’ (Beyaz Rus) hem de ‘Maloruslardan’ (Ukraynalılar) daha üstün görmektedirler.

 

Değerlendirme

Bugün için küresel güvenlik denkleminde Batı ile Rusya arasında ‘tampon bölge’ görevini ifa eden Ukrayna’nın, son seçimlerle birlikte bu konumunun Rusya lehine değişme ihtimali hayli yüksek gözükmektedir. Şayet Moskova rövanşı alır ve Ukrayna ile olan rahatsızlıklarını (özellikle bu ülkenin NATO’ya üyeliğinin gündemden düşmesi gibi)  yoluna koyarsa dikkatini daha çok Kafkasya’ya vermesi beklenmelidir. Kremlin kendi ulusal güvenliği için birinci derecede stratejik önemi olan Ukrayna meselesinde rahat bir nefes alırsa, tüm sinerjisiyle bu bölgeye yönelmesi muhtemeldir. Ukrayna sayesinde Karadeniz’de tekrar jeopolitik üstünlük elde eden Rusya’nın aynı şekilde Kafkasya’da da etkinliğini artırmak istemesi, (iç sorunlarına rağmen potansiyel bir güç olan) Türkiye’yi de yakından ilgilendirmektedir. Böyle bir durumun tezahüründe ise Türk–Rus ilişkilerinin seyrinde ‘jeopolitiğin’ mi yoksa bugün olduğu gibi ‘ekonominin’ mi ağar basacağını zaman gösterecektir.

 

 

Dipnotlar

 

1-Yanukoviç: "Rusya'yla ticaret hacmini 40 milyar dolara çıkaracağız", 26 Aralık 2009, http://www.tuid.org.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=12344&lang=tr

  

2-Ferit TEMUR, Dönüm Noktasındaki Ukrayna’da Devlet Başkanlığı Seçimlerine Start Verildi, 17 Ekim 2009, http://www.turksam.org/tr/a1829.html

 

 3-"?? ???? ??????? ??????? ?????????? ??????. ? ??????? ? ?????? ????????????????? ? ??????????? ???? ???????", - ??????? ?????????. ????????? ?????? ???????????? ? ?????? ???? ???????, 2009-12-11, http://telegraf.by/ukraine/66759.html  

 

4-Ukrayna Sosyoloji Servisi'nin anketine katılanların yüzde 73,3'ü “Devlet başkanlığı koltuğunda bir erkeği görmek istiyorum” şeklinde kanaat beyan etmiştir. Ukraynalıların çoğu “Kadından devlet başkanı olmaz” diyor, 05 Kasım 2009,http://www.tuid.org.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=11989&lang=tr

  

5-Kemal OLÇAR, Karadeniz Politikaları ve Türkiye Ukrayna Stratejik ilişkileri, IQ Kültür Sanat yay. s. 340.

  

6-Kırım Yarımadası’nın stratejik önemi için bkz, Ferit TEMUR, JEOPOLİTİK GERÇEKLER VE KÜRE HÂKİMİYETİ KURAMI,14.09.2009,http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=449:jeopolitik-gercekler-ve-kuere-hakimiyet-kuram&catid=122

  

7-«3. ????????????? ? ?????????? ??????? ????? » V. D. OVÇİNNİKOV, ???? ?????? ? ??????????? ???????????? ? ???????????-????????????????? ??????? ? ?????? ?????? ???????, ???????????? ??????? ???????? ??????, ?????????? ??????????????? ???????? ????????? ?????, s. 270.

  

8-Kırımlı Tatarların yaşadıkları sürgünlerle ilgili olarak etraflıca bilgi sahibi olmak için bkz, Kemal OLÇAR, a.g.e. s. 370–391.

  

9-Giray Saynur BOZKURT, Kırım Tatarları ve Sürgün, STALİN VE TÜRK DÜNYASI, Editörler: Emine Gürsoy Naskali – Liaisan Şahin, Kaknüs yay. s. 232

  

10-Yanukoviç’in dile getirdiği bazı vaatleri için bkz, Ferit TEMUR, Dönüm Noktasındaki Ukrayna’da Devlet Başkanlığı Seçimlerine…

  

11-Eric Walberg, Russia, NATO and Afghanistan: High Stakes Great Game, December 17, 2009, http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=16570

  

12-Mesela J. M. A. Trabanco bu konuyu daha Ukrayna’da seçim çalışmalarına başlanmadan önce dile getirmiş, Rusya’nın Atlantik dünyasıyla Ukrayna’ya karşı İran’ı ‘jeopolitik takas’ yapabileceğini öne sürmüştür. Jose Miguel Alonso Trabanco, Ukraine: A key geopolitical battleground between Russia and the West, January 9, 2009, http://www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=11705

13-«????? ???? ????? ?? ???????, ????? ???????. ????????? ? ????, ?? ??????: «?? ?? ?????????, ??????, ??? ??????? – ??? ???? ?? ???????????! ??? ????? ???????? ????? ?? ?????????? – ??? ????????? ??????, ? ?????, ? ????????????, ???????? ????!». Anna Steşenko, ???? ????? ?????? ???????? 08.04.2008, http://www.rosbalt.ru/2008/04/08/472927.html   

 

14-Bu konu Ukraynalı uzmanlar tarafından farklı teorilerle açıklanmaya çalışılsa da henüz herkesin hem fikir olduğu net bir teori yoktur. Kanaatimizce ??????? (Ukraina) =  ? (u) – de, da, yanında, başında, ???? (kray) – kenar, ülke, uç anlamlarını taşıdığı için ‘kenar ülke, kıyı ülke, uç ülke gibi anlamlara ulaşılmaktadır.

Back to Top