Cundullah ve Belucistan’ın Önemi

Eren OKUR
23 Temmuz 2010
A- A A+

ran’ın güneydoğusunda faaliyet gösteren Cundullah örgütünün lideri Abdulmelik Rigi, Şubat ayında yakalandı ve 20 Haziran 2010 tarihinde İran tarafından idam edildi. Bu gelişme ile birlikte Orta Asya kaynaklı terörizm tekrar gündeme gelmiştir. ABD’nin bölgeye yönelik askeri müdahalesi sonrasında, terörist grupların saldırılarında ve diğer eylemlerinde artış gözlenmişti. Cundullah örgütü de İran devletine karşı yaptığı eylemlerle bu süreçte adını duyurmuştur.

Cundullah’ın Amacı ve Eylemleri


Kendilerini zaman zaman İran Halk Direniş Örgütü olarak da adlandıran Cundullah, 2003 yılında kurulmuştur.(1) Merkez olarak da İran’ın güneyindeki Belucistan’ın Pakistan’da yer alan kısmını belirlemiştir. Örgüt eylemlerini bu noktadan yönlendirirken, örgütün öne sürdüğü temel argüman, İran’da Sünnilerin asimile edildiği düşüncesidir. Örgütün İran tarafından idam edilen lideri Abdulmelik Rigi, 17 Ekim 2008 tarihinde Arabiye TV’ye yaptığı açıklamada bu konuya vurgu yapmaktadır; Rigi, İran’da Sünnilerin asimile edildiğini iddia ederken, “İran’dan tek isteğimiz bizim de vatandaşları olduğumuzu anlamasıdır” demiştir. Cundullah, İran’da Sünnilerin, Şiilere nazaran yeterli haklara sahip olmadığı, baskı görerek birçok dışlanmışlığa maruz kaldıklarını söyleyerek, bu zulme dur demenin sesi olduklarını dile getirmektedir.(2) Bu noktadan hareketle, Şia kültürüne sahip İran İslam Cumhuriyeti’ne karşı eylemlerini gerçekleştiren Cundullah, İranlı yetkililere göre El Kaide ile bağlantılıdır. Yine İran’a göre Cundullah, herhangi bir grubun haklarını korumaktan ziyade bir nevi din savaşı vermek istemektedir. Sünni İslam’ı yayma çabasında olan, bu çerçevede Şiileri kâfir ve İran’a karşı savaşı da ‘cihat’ olarak niteleyen El Kaide’nin İran’daki uzantısıdır.(3) Bunun yanı sıra İran resmi kaynaklarının üzerinde durdukları bir diğer nokta da sınırda örgüt tarafından yapılan akaryakıt kaçakçılığıdır. Bu da örgüte maddi bir kaynak sağlamaktadır.


Örgütün eylem tablosuna baktığımızda;

Cundullah eylemlerine İran devletinin önemli unsurlarından olan Devrim Muhafızları Ordusu’na ve sivillere karşı intihar saldırıları düzenleyerek başlamıştır.(4) İlk büyük eylemini ise 2005 yılında İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinecad’a yapmış, eylemde Ahmedinecad zarar görmemiştir. 17 Mart 2006 tarihinde Tasuki şehrinde yapılan bombalı saldırıda 22 kişi hayatını kaybetmiştir. 13 Mayıs 2006’da Zabol-Zahedan Demiryolu Hattı’na yapılan saldırıda 20 kişi ölürken, İran güvenlik güçleri Cundullah’ı suçlamış, bununla birlikte Cundullah lideri Rigi ise BBC İran’a yaptığı açıklamada saldırıyı üstlenmediklerini belirtmiştir.(5) 14 Şubat 2007’de Devrim Muhafızları’na karşı yapılan saldırıda ise 18 asker ölmüştür. 19 Ağustos 2007’de 21 tır şoförü kaçırılmıştır. Aralık 2008’de kaçırılan 16 İran polisi daha sonrasında serbest bırakılmıştır. Aynı ay yapılan intihar saldırısında 4 İran polisi yaşamını yitirmiştir. Örgütün en büyük eylemlerinden birisi olan ve İran Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden kısa bir süre sonra gerçekleştirilen eylemde Cundullah militanları Zahedan’daki en büyük Şii Camisi olan Ali İbn Ebu Talib Camisi’ne intihar saldırısı yaparak 25’ten fazla kişinin ölümüne ve 120’den fazla kişinin yaralanmasına sebep olmuştur.(6) 18 Ekim 2009’da Sarbaz’daki Şii-Sünni dayanışma konferansına karşı yapılan intihar saldırısında ise İran Kara Kuvvetleri Komutan Yardımcısı Tuğgeneral Nour Ali Shoustari ile birlikte 42 kişi ölmüştür.(7) Örgüt son eylemini ise idam edilen liderleri Rigi’nin intikamını almak amacıyla 16 Temmuz 2010 günü gerçekleştirmiştir. İki farklı terörist tarafından İntihar saldırısı şeklinde gerçekleştirilen bu eylemde 27 kişi can vermiştir. Bu sayılardan yola çıkan Tahran’daki yetkililer, ülke içindeki Sünni muhalefetten de destek gören Rigi ve Cundullah’ı 154 kişinin ölümünden ve 320 kişinin de yaralanmasından sorumlu tutmaktadır.(8)

Örgüt genel olarak eylemlerini intihar saldırısı ve bombalı saldırılar şeklinde gerçekleştirirken zaman zaman yapılan kaçırma eylemleri ile de ses getirebilmektedir.

Bölgesel Mücadelede Cundullah’ın Yeri


Cundullah, merkez olarak seçtiği bölge sebebiyle stratejik bir örgüt konumundadır. Bulunduğu bölge İran, Pakistan ve Afganistan arasında bölünmüş olan Belucistan bölgesidir. Bölge sadece bu devletleri değil, ABD ve Çin’i de kendisine çekmektedir. Hint Okyanusu’na kıyısı olması ve Hürmüz Boğazı’na yakın olması Belucistan’ın jeostratejik önemini arttırmaktadır.(9)

Çin’in bu bölgeye olan yakın ilgisinin temel sebebi ekonomik çıkarlarıdır. Çin, geliştirdiği İnci Şeridi Stratejisi ile Gwadar’dan Güney Çin Denizi’ne uzanan stratejik limanlar inşa ederek ABD’nin enerji yolları hâkimiyetine karşı bir alternatif oluşturmayı ve enerji güvenliğini sağlamayı amaçlamaktadır. Bu sebeple Çin, Pakistan ile bu konuda işbirliği yoluna gitmiştir. 2002 yılında Pakistan’la Çin’in yaptığı anlaşma ile Pakistan içerisindeki Belucistan’ın Gwadar Şehri’nde derin su limanı ve donanma sığınağı inşa edilmişti. Gwadar Limanı’nın 2007’de faaliyete geçmesi, Çin’in Sincan-Uygur bölgesini Fars Körfezi çıkışına bağladı. Gwadar Limanı, denize çıkışı olmayan Çin’in geri kalmış bölgelerinin ve diğer Orta Asya devletlerinin ticari kanallarını geliştirmeleri ve ham petrol alımı gerçekleştirmeleri açısından sağladığı imkânlarla bir devrim niteliği taşıyor.(10) Bu noktada Çin’in geliştirdiği bu strateji ABD’nin enerji hattına alternatif oluşturduğu için, Çin’in bölgedeki yükselişi ABD tarafından istenmemektedir.

Bu sebeplerden ötürü, bölgede yer alan Cundullah örgütünün ABD tarafından dolaylı olarak desteklendiği iddia edilmektedir. İran da bu iddiayı gündeme getirmektedir; 2007 yılında İran Parlamento Sözcüsü Gholamali Haddadadel, Cundullah’ın ABD tarafından paramiliter hale sokulduğunu söylemiştir. Rigi’nin kardeşi Abdülhamit Rigi’nin yakalandıktan sonraki açıklamaları da bu iddiaları doğrular niteliktedir; Abdulhamid Rigi, Sistan-Belucistan bölgesindeki Zahedan kentinde yaptığı bir açıklamada, ''Cundullah'ı ABD kurup destekledi, talimatlarımızı onlardan alıyorduk'' diye konuşmuştur.(11) Ayrıca Aldulmelik Rigi’nin de ifade ve itirafları bu doğrultudadır; CIA ile görüştüğünü söylemesi, Kırgızistan’daki ABD’ye ait Manas Üssü yakınlarında örgüte üs verileceği iddiası ve ABD’den İran karşıtı olarak kullanılmak üzere 50 milyon dolarlık pay alındığını belirtmesi bu desteği ortaya çıkarmaktadır. ABD’nin Cundullah’ı destekleme olasılığının bir diğer nedeni de Irak ve Afganistan coğrafyasındaki çıkarlarına, İran tarafından gelebilecek bir tehdidi engelleme isteğidir.(12) Ayrıca Belucistan bölgesi terör örgütü ve organize suç kavramlarını bir araya getirmektedir. Bölge, dünyanın en önemli eroin ticareti alanlarından birisidir. 2005 yılında Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin hazırladığı raporda, Afganistan uyuşturucusunun %60’ının bu bölge üzerinden İran topraklarına girdiği belirtilmektedir.(13) Sınırda yapılan uyuşturucu ticaretinde Cundullah önemli bir aktör olarak ortaya çıkmaktadır.

Cundullah’ın merkezi konumundaki Sistan-Belucistan bölgesi, Çin ve ABD açısından bu şekilde önem teşkil ederken, İran için ise ekonomik önemin yanı sıra sosyolojik önemde arz etmektedir. Sistan–Belucistan bölgesi Sünni nüfusun yoğun olarak yaşadığı bir nokta olurken bunun getirdiği sıkıntılar da İran adına sorun oluşturmaktadır. İran rejimini zorlayan sıkıntıların temel sebebi Sünnilerin istediği bazı haklar ve bu hak taleplerini bahane eden bazı örgütlerin gerçekleştirdiği faaliyetlerdir. Ayrıca Orta Asya’ya doğalgaz ulaştırma açısından ayrı bir öneme sahip olan Sistan–Belucistan bölgesi, İran istihbaratının ilgi odağı haline gelmiştir. Çin, Hindistan ve Pakistan’la doğal gaz üzerine yapılan anlaşmaların hayata geçirilmesinde boru hatlarının güvenliği ve dolayısıyla bölgenin terörist gruplardan arındırılması önemlidir.(14) Bu durumda ABD’nin bu bölgede oluşturduğu enerji nakil politikalarını ekarte edebilecek, Çin ve İran politikalarına karşı bölgede istikrarsızlığa sebep olabilecek grupları desteklemesi bölgedeki güç dengesini önemli ölçüde etkileyecektir.

Sonuç yerine

ABD, Çin ve İran üçgeni arasında, bölgede yaşanan mücadele Rigi’nin yakalanması ve idam edilmesi ile bir miktar da olsa Çin ve İran’ı avantajlı konuma getirmiştir. Ancak Rigi sonrasında örgüt dağılma aşamasına gelmemiş, aksine 27 kişinin ölümüne sebep olan yeni bir eylemle varlığını sürdürme potansiyeli göstermiştir. Rigi’nin yakalanmasından sonra mart ayında liderliğe gelen El Hac Muhammed Dahir Beluş’un Cundullah’ı ayakta tutup tutamayacağı zamanla görülecektir.



 

Dipnotlar:

 

(1) Karthikeya, Raja, Jundullah a wedge between Iran, Pakistan, http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KH07Df04.html, 7 Ağustos 2009
(2) Demirkıran, Sinem, İran’ın Cundullah Operasyonu, Turquie Diplomatique, Nisan 2010, s. 16
(3) Demirkıran, a.g.m. s. 16
(4) Karthikeya, a.g.m
(5) Wiig, Audun Kolstad, ISLAMIST OPPOSITION IN THE ISLAMIC REPUBLIC, Jundullah and the spread of extremist Deobandism in Iran, FFI-rapport 2009/01265, Norwegian Defence Research Establishment (FFI), Norveç, 2 Temmuz 2009, s. 29
(6) Wiig, a.g.e., s. 8
(7) Soghdi, Amineh, Beceriksiz Bir Haydutun Sonu, Asia Times Online, 13 Mart 2010; Turquie Diplomatique, Nisan 2010, s. 17
(8) Iran hangs a ‘repentant’ Jundullah leader, AsiaNews; Spero News, http://www.speroforum.com/a/35229/Iran-hangs-a-repentant-Jundullah-leader
(9) Demirkıran, a.g.m. s. 16
(10) Demirkıran, a.g.m. s. 16
(11) Cundullah: Bizi ABD kurdu, destekledi, http://wap.ntvmsnbc.com/id/24994749/,     25 Ağustos 2009
(12) Zambelis, Chris, Political Theater or Counterterrorism? Assessing Iran’s Capture of Jundallah Leader Abdelmalek Rigi, http://www.jamestown.org/articles-by-author/?no_cache=1&tx_cablanttnewsstaffrelation_pi1%5Bauthor%5D=316, 2 Nisan 2010
(13) Wiig, a.g.e., s. 14; “Iran: Iran’s Drug Problem Goes Beyond Afghan Deluge”, RFE/RL Iran Report, 07 December 2006 
(14) Demirkıran, a.g.m. s. 16

Back to Top