Vaatleri ve Projeleriyle İran Cumhurbaşkanlığı Adayları

A- A A+

İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı seçimlerine kısa bir süre kala seçim heyecanı ülkeyi sarmış durumda. Gözlemcilere göre seçim süreci bundan önceki seçim kampanyalarına oranla daha sert ve adayların söylemleri açısından  keskin bir siyasal ortamda devam etmektedir. Bu dönemde uluslararası arenada söz sahibi olan güçlerin  bölgemizdeki siyasal gelişmeler, dengeler ve muhtemel kamplaşmalarla ilgili belli bir uyumundan söz edebiliriz. Görünürde de olsa uluslararası güçler bölgesel krizler konusunda  tansiyonu düşürmek  ve tırmandırmamak konusunda mutabık olduklarını deklare etmektedirler. İran, nükleer programı, uydu ve uzun menzilli füze denemelerinin yanı sıra doğrudan veya dolaylı yollardan Irak, Lübnan, Filistin, Afganistan, Pakistan, Sudan ve benzeri ülkelerdeki etkisiyle dikkat çekmektedir. Zengin doğal yeraltı kaynakları, Hürmüz boğazı gibi jeostratejik bölgelere hâkimiyeti, yetişmiş genç bir nüfusa sahip olması ve katı ideolojik siyasal sistemi   İran’ı bölgesel bir güç haline getirmiştir. Bazı uzmanlar İran’ın siyasal yapısı incelendiğinde Cumhurbaşkanı’nın ülkenin karmaşık yönetim organizasyonunda çok etkin ve yönlendirici olamayacağı tezini öne sürmektedirler. Kanımca bu yaklaşım doğru değildir. Bundan önceki yazılarımda sistemi incelemiş ve bütün aktörlerin yetki ve sorumluluklarını yazmıştım.(1)

 

Anayasayı Koruma Şurası ( Şurayı Nigehban) değerlendirmelerini bitirdikten sonra onuncu dönem İ.İ.C.C.B.A. listesini açıkladı. İçişleri Bakanlığı seçim bürosuna başvuran 475 aday adayından dördünün   adaylığı Anayasayı Koruma Şurası’na göre uygun görüldü. Benimde önceki yazılarımızda tahminde bulunduğum gibi adaylıkları onaylananlar: Şimdiki Cumhurbaşkanı M. Ahmedinejad, en son başbakan M.H. Musevi, Meclis eski başkanlarından M. Kerrubi ve devrim muhafızları eski komutanlarından M. Rızai. İkisi muhafazakar (usul gera), ikisi de reformist (ıslah talep) kanada mensup olan bu adayların düşünce alt yapıları ve siyasal özgeçmişleri ile ilgili önceki yazılarımda ayrıntılı bilgileri sizlerle paylaşmıştım.(2) Bu yazımda ise adayların plan, proje ve seçildikleri takdirde iç ve dış politikada öncelik verecekleri siyasal ve toplumsal uygulamaları üzerinde durmaya çalışacağım.

 

Devlet yetkilileri bütün kurum ve oluşumları ile seçimin sağlıklı ve güvenli bir ortamda yapılması konusunda hassas davrandıklarını açıklamaktadırlar. Bazı adaylar ve sözcüleri ise; devletin bazı kurumlarını belli bir adayın lehinde faaliyet göstermekle ve imkanlarını kullandırmakla  suçluyorlar. İçişleri Seçim Kurulu Başkanı Kamuran Daneşcu bütün imkanlarıyla seçimin adil geçmesi için 46062 seçim sandığının hazırlandığını bunlardan 31755 nin sabit 14307 sinin seyyar olarak seçmenlere  hizmet vereceğini açıkladı. Bu sandıklardan 24729 u şehirlerde 21333 ise kırsal bölgelerde kullanılacaktır. Devlet imkânlarını (beytülmal), belediye, yardım fonlarını, sosyal dayanışma ve yardımlaşma kurumu imkanlarını ve benzeri kurumların imkan ve olanaklarının kullanılmasının yasak olduğunu belirten K. Daneşcu seçimle ilgili her konunun www.riasatjomhori10.ir adresinden takip edilebileceğini ifade etti. (3) Seçim sürecinde  bazı kamu kuruluşlarının belli bir adayın lehine faaliyet göstermesi seçimin en hararetli tartışmalarını meydana getirmektedir. Bu konuda en çok eleştiriye muhatap olan ve radyo televizyon yayınını tekelinde bulunduran Devlet Radyo Televizyon Kurumu’dur. Propaganda süresi başlamasıyla birlikte adayların halka hitap etmesini sağlaması ve tartışma programlarının yayınlanması ile birlikte bir nebzede olsa tarafsızlığını ispatlamaya ve bu eleştirileri gidermeye çalışmıştır.


                   
Diğer bir eleştiri konusu ise camilerin, kışlaların ve benzeri yerlerin siyasi propaganda merkezi haline getirilmesidir. Eski Cumhurbaşkanlarından, şimdiki Uzmanlar Meclisi Başkanı A.A.H.Rafsancani bu duruma sert tepki göstererek camilerin siyasal propaganda için kullanılmasına karşı çıkmıştır.(4) Bilindiği gibi dokuzuncu dönem Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde şimdiki Cumhurbaşkanı M. Ahmedinejad ikinci turda A.A.H.Rafsancani’yi yenerek bu koltuğa oturmuştur. Seçimden sonra ikilinin arasında hep soğuk rüzgarlar esmiştir. Son olarak M. Ahmedinejad’ın danışmanları Rafsancani’nin kendileri karşısında bir cephe oluşturduklarını ifade emişlerdir. Adaylar radyo ve televizyon konuşmalarında, basın toplantıları ve mitinglerinde seçildiklerinde uygulayacakları iç ve dış politikaları hakkında seçmenleri aydınlatmaya çalışmaktadırlar. İran’da radyo ve televizyon yayınları devlet tekelinde bulunduğundan propaganda ve tanıtımda  yazılı basın ve internet öne çıkmaktadır. Adayları destekleyen gazete, dergi ve internetteki haber portalları rakip adaylar ve adayların etrafındaki kurmay heyetiyle ilgili olumsuz haberler, yorumlar ve  iddialar yazarak karalama kampanyaları oluşturuyorlar. Bilimsel veriler dayanan ve dayanmayan taraflı seçim anketleri yayınlanıyor. Seçim günü yaklaştıkça kampanyalar sertleşiyor ve kimi zaman adayların taraftarları arasındaki sürtüşmeler  arbedeye ve kavgalara neden oluyor. Bu sıcak havalarda İran hızlı ve çekişmeli bir seçime giderken bizde sırasıyla adayların kamuoyuna deklare ettikleri hedeflerinin üzerinde duracağız.

 

İsrail devleti, holcoast,(5) İran’ın nükleer programı ve benzeri konularda takındığı tutum ve sergilediği uzlaşmaz davranışları ile batı devletlerinin sert tepkisine maruz kalan buna karşın, Müslüman halkların takdirini toplayan, dünya kamuoyunda çok tartışılan şimdiki Cumhurbaşkanı M. Ahmedinejad, üzerinde durulan en önemli adaylardan biridir. İran’ın nükleer faaliyetleri genel olarak her dört aday tarafından desteklenmektedir. Zaten genel olarak nükleer sahadaki gelişmeler bütün İranlıların gurur kaynağı haline gelmişken, Cumhurbaşkanı adaylarının bu hassas ulusal soruna karşın çok dikkatli tutum takınmak zorundadırlar. Dört yıldan beri batılılarca bu konu dünya kamuoyu nezdinde bölgenin en önemli sorunu olarak sunulurken İran’da  yönetimin başındaki M. Ahmedinejad bu konuyu iç politik malzeme olarak başarıyla kullandı. Seçim süresince de bu konunun yanı sıra uzun menzili füze denemeleri, uzaya uydu fırlatılması ve benzeri konular ulusal  başarılar olarak M. Ahmedinejad’ın taraftarlarınca seçim kampanyasında kullanılmaktadır.

 

M. Ahmedinejad’ın iç politikaya yönelik ekonomik açılımlarından da söz edebiliriz. Devlet memur ve emeklilerinin aylıklarının artırılması, öğrencilere parasal yardımlar, kamu iktisadi teşekküllerinin hisselerinin bedelsiz olarak halka sunulması (sahamı adalet) ve  toplu konut yapıp ihtiyaç sahiplerine dağıtılması vatandaşı doğrudan etkileyen  en önemli uygulamalardır. M. Ahmedinejad’ın seçim kampanyasının başkanı Mücteba Semereye Haşemi’ nin açıklamalarına göre: Adalet, maneviyat, ahlak, kardeşlik ve insan onuruna değer vermek yönetimlerinin en önemli prensipleri olmuştu ve olacaktır. İktidarları döneminde sadaka kültürünü yaygınlaştırdıkları yönündeki muhaliflerin eleştirilerine de karşı çıkan M.S. Haşemi dört yıl boyunca sosyal güvenceden faydalananların sayısını 1.900.000 kişi artırarak 8.800.000 kişiye çıkardıklarını, emekli aylıklarını 139 bin Tümenden(150 $) dan  458 bin Tümene(500 $) çıkardıklarını açıkladı. Dış politika konusunda ise; eğer biz her milli meselelerimizde bir adım geri atarsak düşmanlarımız devamlı bizden geri adım atmamızı isteyeceklerdir. Uygulanan ambargolar bize zarardan çok fayda sağlamaktadır, pek çok sanayi ürününü bu ambargolar sayesinde ülkemizde üreterek ekonomik bağımsızlığımızı gerçekleştiriyoruz.(6)

 

Bu arada, siyasal partiler, sivil toplum örgütleri, ünlü kişiler ve bazı kurumlar da hangi adayı destekleyeceklerini kamuoyuna açıklamaya devam ediyorlar. M. Ahmedinejad’a en önemli destek Kum Dini Eğitmenler Camiası’ndan( Cameeye Müderrisine Hozeye İlmiyeye Gom) geldi. Dini çevrelerce çok önemsenen bu kuruluşun başkanı Ayetullah Muhammet Yazdi; M.ahmedinejad’ın başkanlığındaki dokuzuncu dönem devleti, halkçılık, devrimcilik ve hizmetlerinden dolayı takdir ettiklerini ve önümüzdeki seçimlerde de bu hükümeti desteklemenin şeri bir vazife olduğunu gördüklerini açıkladı.(7) Öte yandan İslami şura meclisi üyelerinden muhafazakar fraksiyonlara mensup 172 milletvekilinin adına H. Abuturabi, İsna haber ajansına yaptığı açıklamada seçimlerde M. Ahmedinejad’ı desteklediklerini açıkladı.( 8)

 

İran’daki değişim ve reform yanlılarının umudu haline gelen, bazen de reformist muhafazakar (islahtalepe usulgera) diye de nitelenen ülkenin son başbakanı Mir Hüseyin Musevi şimdiki Cumhurbaşkanı M. Ahmedinejad’la birlikte seçimin en güçlü adayı olarak değerlendirilmektedir. Rahat tavırları, entelektüel bakışı, sanatsal kişiliği ve son 30 yılda İran liderlerinde görmeyi düşünemediğimiz ve şahit olamadığımız eşi, eski üniversite rektörü Zehra Rehneverdi seçim çalışmalarına katması hatta el ele mitinglere katılmalarıyla dikkat çekmektedir. M.H. Musevi çok hızlı ve kapsamlı bir seçim kampanyası yürütmektedir. Hedef kitlesinin başında gençler ve kadınlar gelmektedir. Günde birkaç ilde miting yaparak seçmenlerine siyasal düşüncelerini anlatmaya çalışan M. Musevi’nin seçim kampanyasının rengi yeşil olarak belirlenmiştir. Bu tercihte çevre konularına duyarlılıklarını göstermeye çalıştıklarını belirtseler de  yeşil renginin din adamlarının beğendiği bir renk olduğuna da dikkat çekilmektedir.

 

M.H. Musevi ilk televizyon konuşmasında ekonomi ağırlıklı değerlendirmelerde bulunarak kuzey eyaletlerinden Gilan’daki çay üreticilerinin, güney batı eyaletlerinden Huzistan’da ki pancar üreticilerin ve ortadaki Erak şehrindeki ağır sanayide çalışanların sorunlarına değinerek fakirliğin İran’ın kader olmadığını sorunların ekonomi yönetiminden kaynaklandığını ifade etti. (9) M.H. Musevi’nin kendisi ve danışmanları miting ve basın toplantılarında ekonomik uygulamaların önceliklerini aşağıdaki şekilde açıklamışlardır: a- Enflasyonla mücadele b- Özel sektöre öncelik tanımak ve güçlendirmek c-Ekonomik gelişmeyi sağlamak d- Enflasyonu tek haneye indirmek ( şimdi %25 civarında) e- Halkın satın alma gücünü attırmak  Bu çerçevede petrol gelirini sadaka gibi değil, istihdam alanları yaratarak halka yansıtacaklarını ifade etmektedirler. İslami Mücahitleri Örgütü’nün  (Sazemane Mücahidine İngilabe İslami) lideri, İçişleri eski Bakan Yardımcılarından ve M.H. Musevi’nin danışmanı Mustafa Tacirzade kendi yönetimlerinde hedeflerinin: İranlılık, İslamiyet ve demokrasi (modernizm) olacağını, İslamiyet’le demokrasinin çelişmediğini, İslam devriminin de esas sloganının bağımsızlık, özgürlük ve İslam Cumhuriyeti olduğunu söyledi. Reformist Cumhurbaşkanı M. Hatemi’nin de bunları yapmaya çalıştığını, baskıcı bir yönetimin bütün sorunların nedeni olduğunu,  kışla yönetimine karşı olduklarını ifade etmiştir.(10)

 

Toplumun değişik katmanları kendilerine yakın gördükleri adayları desteklemeye devam ediyorlar. Seçimlere az bir süre kala daha önceki seçimlerde muhafazakâr adayları destekleyen Onarım Cihadı Cemiyeti (Cebheye Abadgerane Cehadi) bu seçimlerde M.H. Musevi’yi destekleyeceklerini açıkladı. Cemiyetin başkanı Ali devranı ülkenin gidişatından memnun olmadıklarını açıkladı.( 11) En büyük işçi teşekkülü sayılan İşçi Evi teşkilatı da  (haneye karger)  M.H. Musevi’nin destekçilerine katıldı. Teşkilatın başkanı Alirıza Mehcub düzenlediği basın toplantısında işçileri yalnız mitinge katılıp, poster yapıştırmakla yetinmeyip işlerinde izin alarak aktif bir biçimde M.H. Musevi’nin seçim kampanyasına katılmalarını istedi. (12) Aşırı bir oluşum olan İslam Devrimi Fekakarlar cemiyeti (Cemiyete isargerane ingilabe İslami) ise yayınladıkları uzun ve ayrıntılı bir raporda M.H. Musevi’nin başbakanlığı döneminin sosyal, ekonomik ve dış politika uygulamalarını sert bir dille eleştirerek saflarını belirlediler.(13)

 

Reformist kanadın diğer adayı İslami Şura Meclisi eski başkanı ılımlı din adamı Mehdi Kerrubi, seçim süresince en radikal fikir ve düşünceleri ortaya atan ve köklü sayılacak reformları vaad eden aday olarak ortaya çıkmıştır. Hatta kendisi seçim kampanyasının sloganı değişim olarak kamuoyuna lanse etmiştir. Ülkenin bütün sorun ve problemlerine dair ayrıntılı plan ve projeleri olduğunu açıklayan M. Kerrubi seçildiği takdirde ekonomik, sosyal, siyasal hatta dinsel sorunlarla karşı karşıya kalacaklarını, ama belli prensiplerle bunların üstesinden geleceklerini açıklıyor. Öncelikle bugünkü iktidarı  iç sorunların çözümünde yetersiz kalınca dış düşman mitosuna başvurduğunu, oysaki kendilerinin böyle davranmayacaklarını söylüyor. Uluslararası alanda kriz tarafı  olmayacaklarını ve meydana gelen sorunları diyalog yolu ile çözeceklerini ifade ediyor. Ülkenin en önemli sorunlarından biri sayılan düşünce ve ifade özgürlüğü konusunda ise siyasal suçların tanımını yapacaklarını ve siyasal suçlara bakan  mahkemelerde jüri (heyete münsife) oluşturacaklarını ifade etmiştir. (14) M. Kerrubi’nin büyük etki yaratan çıkışlarından biri de seçildiği halde insanların giyim kuşamını denetleyen toplum polisini (Geşthaye irşad) kaldıracaklarını, İran’ın eski tarihi, Pers İmparatorluğu’nun kurucusu Kirus’ la (Kuruş) gurur duyduğunu açıklayan demeçleridir. Dini,  etnik azınlıkların kültürel ve kamusal hakları ile ilgili olumlu adımlar atacaklarını ve öğrencilerin fişlenmesine son vereceklerini beyan etmektedir. 

 

M. Kerrubi’yi öne çıkaran en önemli faktörlerden biri de iyi yetişmiş, işlerinde uzman bir bürokratlar ekibi oluşturmasıdır. Tahran’ın başarılı eski Belediye Başkanı Ğulamhüseyin Kerbasçı bu ekibin başını çekmektedir. Zaten M. Kerrubi de Cumhurbaşkanı seçildiği takdirde Ğ.Kerbasçıyı birinci yardımcısı olarak atayacağını beyan etmiştir. Aynı zamanda Yapılanmayı Sağlayan İş Yapanlar Partisi’nin (Hizbe Kargozarane Sazendegi)  Genel Başkanı da olan Ğ. Kerbasçı’ya göre iktidarın mali ve idari yapısı tam bir felakettir. Bu mali yılda bütçe açığının 44 milyara dolar olduğunu  vurgulayan Ğ.Kerbasçı  hükümeti kast ederek içi boş sloganlarla ülke idare edilmez dedi.(15) M. Kerrubi’nin kurmaylarından tanınmış siyasetçi M. Ali Eptehi ise Ahmedinejad yönetimini devletin olanaklarını kullanarak seçmenden oy istediğini, buna rağmen oylarında büyük düşüş yaşandığını ifade etmiştir.(16)

 

Seçimlerin dördüncü adayı Devrim muhafızlar eski komutanlarından, Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi (Şurayı Teşhise Maslahatı Nizam) genel sekreteri Muhsin Rızai’ye gelince, diğer adaylara göre daha sessiz ve sakin bir seçim kampanyası sürdürmektedir. M. Rızai düzenlediği basın toplantılarında; Bugünkü yönetimin ülkenin uluslararası hukuk konusunda zaafları olduğunu, kendilerinin ise uluslararası arenada daha dik duruş sergileyeceklerini, özellikle Lübnan ve Irak ‘da tutuklu bulunan İranlı diplomatların serbest bırakılmaları için kararlı tutum sergileyeceklerini ifade ediyor. Güney Batı Asya Birliği’ni oluşturacaklarını, A.B.D.’nin İran a karşı tutumu değişirse kendilerinin de değişeceklerini, bazı konular örneğin Fars Körfezindeki çevreyi koruma konusunda A.B.D. ile aynı düşüncede olduklarını ifade eden M. Rızai, Fars Körfezi adının sorgulanmasına izin vermeyeceklerini üzerinde duruyor. Ülkenin birliği için Şia-Sünni ayrımı güdülmemesi Türküyle, Loruyla, Kürdüyle ve diğer bütün etnik azınlıklarla birlikte memleketi yöneteceklerini söylüyor. Ekonomik bakışlarına gelince işsizlik ve enflasyonu en büyük sorun olarak güldüklerini ifade ediyor.(17)

 

Askeri bürokrasisinin  temsilcisi gibi görünen M. Rızai, muhafazakar kanada mensup bir siyasetçi olarak değerlendirilmektedir. Ahmedinejad yönetiminden memnun olmayan bu kanada bağlı kuruluş ve şahsiyetler M. Rızai’nin kampında yer almaktadırlar. Adalet ve Kalkınma Partisi’nin  (Hizbe adalet ve Tosee) Genel Başkanı, Ahmedinejad’ın eski danışmalarından Abdülhüseyin Ruhulem’in düzenlediği basın toplantısında parti olarak M. Rızai’yi desteklediklerini açıkladı. Rızai‘nin  30 yıldan beri devrime hizmet ettiğini, karnesinin çok iyi olduğunu, ülkenin savunma sanayinde, nükleer programında ve benzeri milli projelerde yer aldığını ve savunma konularında çok tecrübeli olduğunu söyledi.(18)

 

Sonuç olarak seçimlere 18 gün kala her dört aday bu büyük yarışta ipi göğüslemek için bütün imkânlarını kullanmaktadırlar. Tabiatıyla 12 Haziran’da seçim sonuçları belli olduğunda günümüzün bu dalgalı denizinde, İran’ın  gemisinin dümenine geçecek olan kişiyi çok büyük ve karmaşık sorunlar bekliyor. Tahran Teknik Üniversitesi’nin( Daneşgahe Senetiye Şerif) İktisat Fakültesi dekanı Dr. Mesud Ali’ye göre, İran dünya ekonomik krizi ile her hangi bir öngörüsü olmadan karşı karşıya gelmiştir. Büyük bir bütçe açığı var, bundan önce hükümetler bütçe fazlasıyla uğraşırken şimdi bütçe açığıyla karşı karşıya kalınmıştır. Bankaların kaynakları yetersizdir ve seçim sonrası hükümeti zor günler bekliyor.(19) Ekonomik sorunların yanı sıra pek çok uluslararası ve ulusal sorun da yeni Cumhurbaşkanı’nı bekliyor. Daha önce seçim anketlerine değinmiştik. Bu konularda uzman sayılan İslami İran Yüksek Öğrenim Görmüşler Örgütü‘nün  (Sazemane Daneş Amuhtegane İrane İslami) Genel Sekreteri Ahmet Zeyd Abadi’ye göre birinci turda hiçbir aday seçilmek için gerekli olan %50 oya ulaşamayacak, ikinci tura en yüksek oyu alarak reformist adaylar M.H. Musevi ve M. Kerrubi katılacaklar.(20) Benim  naçizane düşünceme gelince  kanımca birinci turda hiçbir aday %50 oy oranına ulaşamayacak, yalnız en yüksek oyu M.H. Musevi ve M. Ahmedinejad alarak ikinci turda karşı karşıya gelerek kozlarını paylaşacakladır.

 


 

Dipnotlar:
 
 1-http://www.bilgesam.net/tr/analizler/analizler-ortadou/319-iran-cumhurbakanligi-secimleri-.html  
 
 2- html://www.rfi.fr/actufa/articles/113/article_6280.asp,  http://www.bilgesam.org/tr/analizler/analizler-ortadou/330--iran-cumhurbaskanligi-secimleri-.html
 
 3-http://www.iribnews.ir/Default.aspx?Page=MainContent&news_num=191103
 
 4-http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4205908,00.html
 
 5-http://www.islamidavet.com/etiketler/holocast
 
 6- http://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=154313
 
 7-http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=490003
 
 8- http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4205908,00.html
 
 9-http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/05/090522_bd_ir88_mousavi_tv_1.shtml
 
10-http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=500964
 
11-http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4234560,00.html
 
12-http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=505919
 
13- http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8803030464
 
14http://teribon.com/1388/02/21/karoob/
 
15-http://www.rfi.fr/actufa/articles/113/article_6280.asp
 
16-http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/05/090523_op_ir88_daily20.shtml
 
17-http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1344593&Lang=P
 
18-http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=884896
 
19-http://www.ilna.ir/newsText.aspx?ID=46214
 
20-http://www.ilna.ir/newsText.aspx?ID=55317

YAZARIN DİĞER YAZILARI

Back to Top