Afganistan’ın Siyasal Yapısına Bir Bakış

A- A A+

Dost, kardeş ve dindaş ülke Afganistan İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı ve il genel meclisi seçimleri sürecine girmiştir. Seçimlerin yazın sonunda 29 Ağustos (ülke takvimine göre 1388 Hicriyi Şemsi yılının Esad ayının 20'sinde) ta yapılması planlanıyor. Seçimlerin normal zamanında yapılmasının önünde en büyük engel güvenlik ve maddi sorunlar olarak görülüyor. Seçim Komisyonu Başkanı Azizullah Lodin Kabil'de seçimlerle ilgili düzenlediği basın toplantısında bu problemlere değinerek, genel oy, adil ve şeffaflık ilkelerine dayanmayan bir seçim sonucunun şaibeli olacağını ifade ederek seçim sürecinin güvenliği için önlemlerin alınmasını istedi. Seçimin planlanan zamanda yapılması için güvenli bir ortamın oluşturulmasını istedi.(1) 652000 kilometre kare(2) toprakta 31 milyon (3) Afganistan vatandaşı yıllık ortalama 800 dolarlık GSMH (4) ile yaşamlarını sürdürüyorlar. Coğrafi ve stratejik konumundan dolayı tarih boyunca Afganistan sömürgeci ve emperyalist devletlerin hedefi haline gelmiştir.


Defalarca istilaya ve işgale uğramıştır. Bütün bu saldırı ve istilalarda Afgan halkı büyük maddi ve manevi zararlara maruz kalmış, kitlesel ölümler yapılmıştır. Ülke harap olmuş, şehirleri, kasabalar, tabii, tarihi varlıkları yok olmuş ve yıkılmıştır. Yabancı güçlerin işgal ve istilaları her seferinde Afgan halkının direnişi karşısında sona ermiştir. Bu işgal ve saldırılar maddi zararların yanında ülkenin toplumsal yapısı ve halkın sosyolojik karakteri üzerinde olumsuz etkiler bırakarak büyük toplumsal travmalara sebep olmuştur. Yakın tarihe baktığımızda Afganistan halkı 30 yıllık işgal ve iç savaştan sonra büyük ve acı tecrübelerle uluslar arası arenada yerini almaya çalışıyor. Taliban (5) yönetiminin ardından Afgan halkı kendi çabaları ve uluslar arası camianın yardımlarıyla yaralarını sarmaya ve bozulan toplumsal yapıyı normalleştirmeye çalışıyor.

 


Yok olan devlet otoritesini yeniden tesis etmek, Anayasal düzeni tekrar kurmak ve güvenliği sağlamak geçiş döneminin en önemli görevleri olmuştur. Hedeflenen amaçlara ulaşmakta önemli handikaplarla karşılaşan ve büyük sorunlar yaşayan yönetim organları, bu sürece halkın katılımını sağlamak amacıyla bazı adımlar atmaktadırlar. Seçimler bu katılımın en önemli aracıdır. Yasama erki üzerinde katı aşiret yapısı ve geleneksel yerel güç odaklarının ağırlık ve etki derecesini anlamak için ülkenin dini ve etnik yapısını incelemek gerekiyor.

 


Afganistan dağlık bir ülke olarak Orta Doğu, Orta Asya ve Hint Yarımadası arasında yer almaktadır.19 y.y. Birleşik krallıkla (İngiltere) ile Çarlık Rusya arasında tampon görevi yapmaktaydı. Soğuk savaş döneminde bu görevi Sovyetler Birliği ile Hint Yarımadası arasında üstlenmiştir. Bütün bu bölge etnik, dil. din ve kültürel bakımdan çok çeşitli unsurları barındırmaktadır. Genel olarak bu çeşitlilik ülkelerin medeniyetine, kültürel zenginlik ve değerler katmakla beraber bazı sorunlarda ortaya çıkarmaktadır. Afganistan bu yönüyle tam bir mozaik görüntüsü sergilemektedir. Bu ülkenin etnik yapısına girmeden bir gerçeği ortaya koymak gerekiyor.

 


Afganistan çok zengin bir kültür ve medeniyet tarihine sahiptir. Ne yazık ki son yıllarda batı basınında bu onurlu halkın adı Taliban, El kaide ve benzeri çağdışı oluşumlarla yan yana getirilerek terörle özdeşleştirilmeye çalışılmaktadır. Oysaki hangi etnik mensubiyete mensup olursa olsun Afganistan vatandaşları dünyanın genelinde olduğu gibi sıradan ve normal insanlardır. Üstelik Afgan halkının küçümsenmeyecek bir bölümü okumuş, yazmış, aydın ve entelektüel, yetişmiş kişilerdir. Bir takım araştırmacılar Afganistan’ı ırklar ve milletler müzesi olarak nitelendirmektedirler. Afgan halkı iki büyük ırkın yani Hint Avrupa ve Ural Altay gruplarının mensuplarından oluşmaktadır. Beyaz ırk olarak adlandırılan birinci grupta Peştun'ları (6), Tacikleri (7), Hazaraları (8), Nuristaniler i(9) ,Beluçları (10), Sarı ırk olarak adlandırılan ikinci gurupta ise: Özbekleri (11), Kırgızları (12), Türkmenleri (13), ve diğerlerini (14) saya biliriz.

 


Afganistan günümüzde de katı aşiret ve kavimcilik kurallarının hakim olduğu bir ülkedir. Bu katı aşiret düzeni ve var olan sıkı kavmi münasebetler kimi zaman ülkeye fayda bezende zararı vermektedir. Bildiğimiz gibi tarih boyunca yabancı hükümdarlar ve fatihler bu ülkenin tamamını hiçbir zaman zapt etmekte başarılı olamamışlardır. Afganistan’a saldıran bütün fatihler başta galip gelseler de ülkeye hakim olamamışlardır. Örneğin, Büyük İskender M.Ö. 331 yılında bu toprakları ele geçirdiyse de, asla halkı yanına alamadı ve İskenderin ölümüyle de kısa sürede hakimiyeti son buldu. Babür Hanedanı'nın kurucusu Zahiriydin Muhammet Babür önce Afganistan’ı ele geçirdi, daha sonra Hindistan’da hükümranlığını kurdu. Babür’ün Afganistan’ı terk etmesinin sebebi de bu ülkeyi fetih edersin yalnız asla kontrol edemesin düşüncesinden kaynaklanmaktaydı. Babür’ün halefleri de asla bu ülkeye hakim olamadılar.(15) Moğollar'ın istilası da geçici oldu, İngiltere’de hiçbir zaman bu ülkeye hakim olamadı, Kızıl Ordu'yu da yenen Afgan halkının bu direniş gücünün dinamiğinin asıl kaynağının sıkı aşiret yapısı olduğu söylenebilir.

 


 Yabancı istilacılara karşı kitlesel başkaldırılarının temelinde pek çok faktörün yanı sıra bu yapı önemli bir etmendir. Aşiret yapısının olumsuz etkilerine gelince, son otuz yılda yaşanan iç savaşın en belirgin nedenlerinden biridir. Yaşadığımız asırda çağdışı sayılan feodalizm ve aşirete dayalı toprak mülkiyeti bir toplumun geri kalmışlığının ve ya geri bırakıldığının en bariz özelliklerinden biridir. Az sayıdaki malik ülkenin topraklarının büyük kısmının sahibi olunca toprak sahiplerine önemli maddi ve siyasal güç kazandırıyor. 1965 yılında kurulan Afganistan Demokratik Halk Partisi'nin(16) liderleri 1977de iktidara geldiklerinde toprak reformu sayılacak bazı uygulamalar yaptılar.(17) Yalnız o dönem ülkede var olan çekişmeler ve dış ülkelerin müdahalesiyle bu girişimler temel değişimi gerçekleştirmekten uzak kaldı. Ülkenin yarısından fazlası yüksek dağlarla kaplı olduğundan, ulaşım yollarının yapımı ve işletilmesi büyük bir sorun olmaktadır. Ulaşımdaki bu yetersizlik ülke bütünlüğü açısından menfi tesirler oluşturmaktadır. Okuma yazma oranının düşük olması, kötü ekonomik yapı ve aşırı dini ve kavmi hassasiyetlerde önemli dezavantaj sayılır. Merkezi hükümetin güçlenmesi, anayasal düzenin kurulması devletin üniter yapısının kuvvetli hale gelmesini sağlarken, aşiret yapısından beslenen yerel silahlı savaş beylerinin de zayıflamasına neden olur. Taliban rejiminin yıkılmasından sonra yeni hükümet hemen hemen bütün aşiretlerin, etnik azınlıkların ve dini grupların desteğini alınca, milli birlikteliği sağlamakta büyük adımlar atılmış odu. Buna rağmen hala egemen bir hukuk devletin oluşması için kat edecek çok mesafe vardır. Afganistan Anayasası 162 maddeden oluşmaktadır. Yürürlükte olan bu Anayasa 2002 yılında toplanan Lui Cerge (Büyük Şura) tarafından onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Lui Cerge tarih boyunca Afganistan’ın siyasal hayatında önemli rol almıştır. Olağanüstü krizler ve tarihi kararların alınması gereken durumlarda toplanan L.C. Afganistan’ın zengin etnik mozaiğini yansıtan aşiretlerin, dini ve etnik azınlıkların daha doğrusu ülkede yaşayan bütün halkın temsilcilerinin oluşturduğu kapsayıcı bir kurultaydır. En önemli L.C. lere bakacak olursak: 1747 yılında ülkeyi yönetecek kralı seçmek için toplanan L.C. dokuz gün sürdü. Toplantılar sırasında hiç konuşmayan delegelerden Ahmet Şah Düryani kral olarak seçildi. A.Ş.Düryanı birleşik Afganistan Devleti'nin kurucusu olarak kabul edilir. L.C.nin onayladığı Anayasaya göre Afganistan’ın yasama organı Şura ye Milli dir(Milli Meclis).

 


Anayasaya göre Şura ye Milli halkın iradesinin temsili olarak en üst yasama organıdır.(18) Şura ye Milli 2 meclisten oluşur: 1- Valsi Cerge (19) , 2- Meşranu Cerge Valsi Cerge'nin ( Temsilciler Meclisi) üyeleri gizli ve genel oy prensiplerine göre ülke genelinde yapılan genel seçimlerle seçilirler. V.C. nin üye sayısı en fazla 250 kişidir, her vilayet en az iki kişiyle temsil edilmelidir.(20) Bir kişi aynı anda her iki meclise üye olamaz. Meşranu Cergenin üyelerinin seçilme şekline gelince: 1- Ülkedeki otuz dört (21)İl Genel Meclisi kendi üyelerinden bir temsilci seçer. Seçilen bu temsilciler dört yıl M.C. de görev yapar. 2- Velsavi Meclisleri ( Şehir Meclisleri) nin kendi üyeleri arasından seçtikleri bir temsilci. Bu temsilciler M.C. de 3 yıl görev yaparlar. 3- Kalan üçte biri ise toplumun tanınmış kişileri, kanaat önderlerinden ve hayırsever insanlardan Cumhurbaşkanı tarafından seçililer. Seçilenler arasında 50 kadın delegenin yanı sıra, özürlülerin ve göçebelerin de temsilcileri yer almalıdır. Bu üyeler M.C. de 5 yıl görev yaparlar.(22)

 


Daha önceleri yasa düzenlemeleri hükümetlerce yapılarak aralıklarla toplanan Lui Cerge (Büyük Şura) tarafından onaylanırdı. Günümüzde yasama görevini Valsi Cerge ( milli Şura) yapmaktadır. V.C. nin üyeleri genel seçilme şartlarının yanı sıra, Afganistan vatandaşı olmalı ve ya seçimlerden en az on yıl önce Afganistan vatandaşlığına geçmelidir. Hiçbir mahkeme tarafından insanlığa karşı suç işlemek ve ya cezai bir hükümlülüğü bulunmamalıdır. Adayların seçildikleri gün itibarıyla V.C. Meclisi için 25, M.C. Meclisi için 35 yaşını doldurmaları gerekiyor.(23) Valsi Cerge'nin görevleri: 1- Yasa çıkarmak 2- Kültürel, ekonomik ve toplumsal projeleri onaylamak 3- Devletin bütçesini, yabancı ülke ve kuruluşlardan borç almasını onaylamak 4- Devlete gerekli olan yeni birimler oluşturmak ve ya ortadan kaldırmak 5- Uluslararası anlaşmaları onaylamak ve ya fes etmek 6- Anayasa'da yazılan başka görevler. (24) Bakanlar her iki meclisin oturumlarına iştirak edebilirler. Meclis Başkanları, Bakanları her hangi bir konuda bilgi vermeleri için meclise çağırabilirler.
Kanunların yürürlüğe girmesi için her iki meclisin yani Valisi Cerge ve Meşranu Cergede onaylanması gerekiyor. Çıkarılan yasalar Cumhurbaşkanı'nın onayına sunulur. Cumhurbaşkanı onaylayınca yürürlüğe girer.

 

Cumhurbaşkanı yasayı onaylamasa, iade edilen yasa bu kez on beş gün zarfında yalnız Valsi Cergenin önüne gelir. Valsi Cerge üyelerinin üçte ikisi yasayı onaylarsa, Cumhurbaşkanı yasayı onaylamak zorundadır.(25)Yasal düzenlemeler, atamalar, görevden alınmalarla ve yürütme erkiyle ilişkiler konusunda iki meclis arasında ihtilaflar ve sorunlar meydana gele bilir. Anayasa bu konuyu yasal düzenlemeyle çözmüştür: İki meclis arasında sorun çıkarsa her iki meclisin üyelerinden eşit sayıda üyeden oluşan bir hakemler kurulu oluşturulur. Ortak karar alınınca Cumhurbaşkanı'nın onayına sunulur. Ortak karar alınamadığı takdirde konu, Valsi Cergede tekrar gündeme alınır. V.C.Meclis üyelerinin üçte ikisinin onayıyla kabul edilirse Meşranu Meclisine gönderilmeden doğrudan Cumhurbaşkanı'nın onayına sunularak yürürlüğe girer.(26) Her iki Meclisin üyeleri milletvekilleri mecliste ki fikir, oy ve düşüncelerinden dolayı kanuni takibata maruz kalamazlar.(27) İki Meclis aynı zamanda toplanır. Meclislerin açılışı ortak oturumda yapılır. Cumhurbaşkanı istediği zaman meclislerin ortak toplantı yapmalarını isteyebilir. Ortak toplantılarda oturum başkanlığını Valsi Cerge’nin başkanı üstlenir. Meclis toplantıları her zaman aleni olarak yapılır. Eğer on meclis üyesi önerge verir ve meclis onaylarsa gizli oturumda yapılabilir.
              Afganistan İslam Cumhuriyet'inin yürütme erkinin başında Cumhurbaşkanı makamı bulunmaktadır. Cumhurbaşkanı adaylığı kesinleşmesi için aday olduğunda iki yardımcısının adını da Seçim Komisyonu'na ibraz etmelidir. Cumhurbaşkanı'nın yokluğu ve ya vefatı halinde görevi birinci yardımcısı üstlenir. Birinci yardımcının yokluğu ve ölümü halinde ise ikinci yardımcı Cumhurbaşkanlığı görevini üstlenir.(28) Afganistan tarih boyunca çok uzun zaman hükümdarlar tarafından yönetilmiş bir ülkedir. On dokuzuncu ve yirminci yüz yıllarda ise siyasal çekişmeler, kanlı iktidar değişiklikleri ve ihtilallere sahne olmuştur. Günümüzde ise; bütün iç ve dış sorunlara rağmen Anayasal bir süreci oturtmaya çalışmaktadır. Cumhurbaşkanı bu dönemin en önemli siyasal figürlerinden biridir.

 


Anayasa Cumhurbaşkanı'na bu görev ve yetkileri vermiştir: 1- Anayasayı korumak 2- Milli Meclisin belirlediği rotada ülkeyi yönetmek 3- Silahlı kuvvetlerin başkomutanlığı 4- Meclisin onayladığı savaş ve barış antlaşmalarını onaylamak 5- Ülkenin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünü korumak için tedbirler almak 6- Mili Meclisin kararıyla yurt dışına asker gönderme kararını onaylamak 7- Lui Cerge'yi (Büyük Şura) toplamak 8- Mili Meclisin onayıyla olağanüstü hal ilan edip, kaldırmak 9- Milli Meclis ve Lui Cerge'nin açılışını yapmak 10- Yardımcılarının istifasını kabul etmek 11- Bakanları, Merkez Bankası Başkanı'nı ve Milli İstihbarat teşkilatının başkanını atamak, görevden almak ve istifalarını kabul etmek 12- V.C. Meclisi'nin onayıyla Sutre Mahkeme (Yüksek Mahkeme) nin üyelerini atamak 13- Yargı organlarının başkanları, ordu komutanları, polis müdürleri ve üst düzey bürokratları atamak, görevden almak ve istifalarını kabul etmek. 14- Büyük Elçiler ve uluslararası kuruşlarda görev yapacak temsilcileri atamak 15- Afganistan’a atanan büyük elçilerin güven mektubunu kabul etmek 16- Yasaları onaylamak 17- Uluslararası antlaşmaları onaylamak için temsilci atamak 18- Yasalar çerçevesinde mahkûmları affetmek 19- Yasalar çerçevesinde onur madalyası ve fahri unvanlar vermek 20- Yasalar çerçevesinde ülkenin daha iyi idare edilmesi için komisyonlar oluşturmak 21- Anayasa'da ön görülen diğer sorumluluklar(29).

 


Cumhurbaşkanı beş yıllık bir süre için genel ve gizi oyla seçilir. Seçimlerde ilk turda kullanılan oyların %50 den bir fazlasını alan seçilmiş olur, aksi takdirde sonuçların açıklandığından iki hafta sonra en çok oy alan iki adayın katıldığı bir seçim daha yapılır, bu seçimde oyların çoğunluğunu kazanan seçilmiş olur. Cumhurbaşkanı adayları: Afganistan vatandaşı Müslüman Afgan anne, babadan doğmuş olmalıdır. Her hangi bir mahkûmiyeti ve yabancı devletlerin tabiiyeti bulunmaması gerekiyor. Bir kişi iki kereden fazla Cumhurbaşkanlığı yapamaz. Seçimi kazanan aday Milli Şurada ant içerek görevine başlar.(30) Cumhurbaşkanının halkın temsilcisi olarak Valsi Cerge' nin karşısında sorumluluğu vardır. Afganistan Anayasası Cumhurbaşkanı'nın gerektiğinde görevden alınma sürecin ide belirlemiştir. Eğer Valsi Cerge üyelerinin üçte biri Cumhurbaşkanı'nı, insanlığa karşı suç işlemek, cinayet ve ya vatana ihanet suçlarını işlemekle suçlarsa meclis bunu gündemine alır. V.C.de yapılan oylamada üyelerin üçte ikisi bu önergeyi desteklerse bir ay içinde Lui Cerge( Büyük Şura) toplantıya çağırılır. Lui Cerge üyelerinin üçte ikisi Cumhurbaşkanı'nı suçlu görürse Özel bir mahkeme kurulur. Özel mahkeme Meşranu Meclisinin başkanı, Valsi Cergeden üç üye ve Valsi Cergece Sutre Mahmeke (Yüksek Mahkeme) üyeleri arasından seçilen üç üyeden oluşur. Özel mahkemenin kararları kesindir.(31)

 

Dipnotlar:

 

1-http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2009/02/090204_dn_af_elections_cha.shtml

 

2-http://www.afghanpaper.com/info/joghrafi/joghrafi.htm

 

3--http://www.afghanpaper.com/info/joghrafi/joghrafi.htm

 

4-http://tr.wikipedia.org/wiki/Afganistan

 

5-Taliban: Taliban hareketi Kasım 1994 yılında Afganistan’ın Kandahar şehrinde ortaya çıktı. Dini okul öğrencisi anlamına gelen Taliban üyeleri Peştun kabilesindendirler. Kurulduğundan itibaren Pakistan, Suudi Arabistan ve Amerika Birleşik Devletleri'nin mali ve lojistik desteğini alarak kıssa sürede hızla büyük bir örgüt haline gelerek ülkenin en önemli siyasi-askeri milis gücü haline gelmiştir.
(http://tahawol.com/index.php?option=com_content&task=view&id=359&Itemid=6)
Sovyetler Birliği işgalini karşı mücadele eden guruplarca 1992 yıllında kurulan Mücahitlerin oluşturduğu devlete kaştı saldırılarını yoğunlaştıran Taliban 1996 yılında başkente kabilde ele geçirerek ülkenin %90 hakim oldu. Pakistan, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Amirlikleri Taliban iktidarını resmen tanıyan ülkelerdir. Bütün dini, siyasi, etnik azınlıklara, kadınlar ve hakla karşı sürdürdükleri baskı ve ayrımcılıkla büyük tepki toplayan Taliban’ın iktidarı 2001 yılında A.B.D. öncülüğündeki güçlerin kabile girmesiyle son buldu. Halen Pakistan’ın kuzeyi ve Afganistan’ın pek çok kırsal bölgelerinde hâkimiyetlerini sürdürmektedirler.

 

6-Peştunlar. Peştunlar Afganistan’ı oluşturan en büyük etnik guruptur. Ariya ırkına ait olan Peştunlar ülkenin güney, Hindu kuş dağlar, Kabil, Kandahar ve Orta Afganistan da yaşamaktadırlar. Dileri Hint-Avrupa dil gurubundan olan Peştunlar iki büyük bölümden oluşmaktadırlar: a- Ğelce zai (Ğilzai) b- Derrani (Abdali). Afganistan hükümeti her zaman Peştun kabilelerinin egemenliğinde olmuştur.1747-1818 döneminde Derrani kabilesinin Sedvezai bölümün elinde bulunan hükümdarlık bu tarihte aynı kabilenin Barak Zai bölümüne geçmiştir.1979 da uzun zamandan sonra Nur Muhammet Tereki'nin iktidara gelmesiyle Derranilerin hükümet tekeli kırılmış ve iktidar Peştunların diğer kulu olan Ğelce Zailere geçmiştir. Peştunların büyük çoğunluğu Sünni mezhebinin Hanefi koluna bağlıdırlar. İki yüz elli bin yıldan fazla bir dönemde iktidarda bulunmalarından dolayı Peştunlar ekonomik ve sosyal yönden büyük imkanlara sahip olmuşlardır. Afganistan Peştular'ının sayısı on iki milyon olarak tahmin edilmektedir.


 
7-Tacikler: Tacikler Afganistan’ın ikinci büyük kavmidirler. Deri (Farsça) konuşan Tacikler'in İran asıllı olduğu biliniyor. Ülkenin kuzey doğu, Bedehşan, Kabil, Harat Gazne ve başka yerlerde yaşayan Tacikler genel olarak kabile ve aşiret yaşantısından uzakta şehirlerde yaşamaktadırlar. Tarım ve hayvancılıkla iştigal eden Tacikler şiir ve edebiyata meraklarıyla da önlündürler. Tacikler Sünni mezhebinin Hanefi koluna mensupturlar. Burhanedin Rebbani ( Mücahit liderlerinden), Ahmet Şah Mesut ( Efsanevi Mücahit komutan) ve Muhammet Kasım Fehim ( Devlet Başkanı'nın Hamit Karzai'nin önünüzdeki dönemde başkan yardımcısı adayı) Taciklerin önlülerindendirler. Afganistan Taciklerinin nüfusu altı milyon olarak tahmin edilmektedir.

 

8-Hazaralar: Hazaralar Orta Afganistan’da yüksek dağların eteklerine özellikle Baba dağlarının da yaşamaktadırlar. Yaşadığı bölge Hazarcat olarak adlandırılmaktadır. Bazı tarihçiler Hazaraları Moğollardan kalan bir millet olarak nitelerken diğer bir gurup ise; Hazaralar'ın Moğollar bu bölgeye gelmeden buralarda yaşadıklarını, mezheplerinin şii ve dillerinin farsça olmasından dolayı İran asıllı olabileceklerini öne sürüyorlar. Hazara Farsça'da bin rakam anlamına geldiğine dikkat çekiyorlar. Hazaracat bölgesinin merkezi tarihi Bamyan kentidir. Bu bölgede akarsuların fazlalığına rağmen dağlık olmasından dolayı tarıma elverişli toprak sıkıntısı çekilmektedir. Bu nedenle ülkenin en fakir bölgelerinden biridir. Hazarlar'ın nüfusu üç milyon olarak tahmin edilmektedir.

 

9-Nuristaniler: Nuristaniler ülkenin güney doğusundaki dağlık bölgelerde yaşamaktadırlar. Tabi engellerden dolayı geçen yüz yılla kadar hiçbir fatih bu bölgeyi ele geçirememiştir. Bu nedenle 1869 tarihine kader halkının Müslüman olmadığından dolayı buraya Kafiristan (Kafirlerin memleketi) denmekteydi, bu tarihte Abdurrahman Han zorlu savaşlardan sonra burayı fet edip halkını Müslüman yaptıktan sonra adını Nuristan (ışık saçan) diye değiştirdi. Üç yüz bin civarında olan Nuristaniler iki guruba ayrılırlar: Siyah Puşan( Siyah giyinenler) Sefid Puşan ( Beyaz giyinenler). Nuristaniler Kati adında kendine özgü bir dille konuşmaktadırlar ve kendilerinden başka hiçbir kavimle münasebet kurmamaktadırlar.

 

10-Beluçlar: Beluçlar ülkenin güney batısında İran sınırında yaşamaktadırlar. Beluciler İran'nın güney doğusu ve Pakistan’ın güney batısında da yaşamaktadırlar. Bölgenin adı Siistan ve Belucistan'dır. Afganistan’ın Beluçları'nın sayısı yüz eli bin civarındadır. Bu bölge tarım ve hayvancılığa müsait değildir. Halkın geçim kaynağı genel olarak kaçakçılıktır.

 

11-Özbekler. Özbekler Afganistan, Türkistanı olarak adlandırılan Hidukuş dağlarının kuzey eteklerinde yaşamaktadırlar. Mezar-ı Şerif, Miymene, Şiberğan, Andahoy,Kunduz ve Bedehşan Özbekler'in yaşadığı şehirler arasında. Tarım ve hayvancılıkla uğraşan Özbekler at yetiştiriciliği de yapmaktadırlar. Özbeklerin yaşadığı bölgede büyük doğal gaz rezervleri bulunmasına rağmen halk yoksuldur. Özbeklerin nüfusu üç milyon olarak tahmin edilmektedir.

 

12-Kırgızlar: Kırgızlar ülkenin kuzey bölgesinde Vahan geçidinde (Tengeye Vahan) yaşamaktadırlar. Genel olarak göçebe bir yaşam sürdürmektedirler. Büyük Çadırların da yaşayan Kırgızlar hayvancılıkla uğraşmaktadırlar. Afganistan Kırgızları'nın nüfusu beş yüz bin civarında olarak tahmin edilmektedir.

 

13-Türkmenler: Türkmenler Amuderya nehri kıyısında Afganistan’ın kuzey sınır bölgesinde yaşıyorlar. Hayvancılık ve özellikle at yetiştirmesiyle uğraşan Türkmenler soylarını Cengiz Han'a dayandırmaktadırlar. Sünni mezhebinin Hanefi kuluna bağlıdırlar. Türkmenlerin nüfusu yedi yüz bin olarak tahmin edilmektedir.

 

14-Afganistan'da yaşayan diğer etnik ve dini azınlıklar: 1-Şadibar 2-Gevarbati 3-Taheri 4-Arap 5-Gızılbaş 6-Şeh Muhammedi 7-Taymeni 8-Hindu ( 60 bin civarında olan Hidular Afganistan’ın Müslüman olmayan tek azınlıklarıdırlar) 9-Gocar 10-Tirabi 11-Eşkaşmi 12-Singiliçi 13-Moncati 14-Zori 15-Cogi 16-Şeğinan 17-Barahavai 18-Cet 19-Gıpçak 20-Garlık 21-Timuri 22-Peykrağ 23-Ruşani 24-Farsi 25-Firuzkuhi 26-Miş Mest 27-Kazak 28-Vahi 29-Cemşidi 30-Ğurt 31-Paraçi 31-İmak 32-Meliki 33-Vang Vala 34-Ermudi 35-Beluç 36-Celali 37-Tatar 38-Kutana 39-Moğolar, (http://www.afghanirca.com/html/about-afghan/05.php)

 

15-Abadi, Alirıza, Afghanistan, The Institute For Political& International Studis, Tahran,2003, s.39.

 

16- People’s Democratic Party of Afghanistan ( Hizbe Demokratike Hakle Afganistan)

 

17-Speach to student on 1 February 1979 (government brochur: Biblioteca Afghanica,And; olverRor, Islam and Resistance in Afghanistan,p 84-85.

 

18-Afganistan İslam Cumhuriyeti Anayasası, madde 81

 

19-http://www.parliament.af/pvd/document.aspx?Cat=2

 

20- A.İ.C. A.m.83

 

21-Afganistanı oluşturan 34 vilayet: 1- Erzgan merkezi Tirin kut 2- Badğeys merkezi Gele No 3- Bamiyan merkezi Bamiyan 4- Bedehşan merkezi Fiyz Abad 5- Beğlan merkezi beğlan 6- Belh merkezi Mezarı Şerif 7- Pervan merkezi Çarikar 8- Pektiya merkezi Gerdiz 9- Tehar merkezi Talegan 10- Cuzcan merkezi Şebirğan 11- Zabul merkezi Kelat 12- Semengan merkezi İpibek 13- Ğezney merkezi Ğezney 14- Ğor merkezi Çehçeran 15- Faryab merkezi Miymene 16- Ferah merkezi Ferah 17- Kandhar merkezi Kandhar 18- Kabul merkezi kabul 19- Kapisa merkezi Mahmut Ragi 20- Kunduz merkezi Kunduz 21- Kenerha merkezi Esadabad 22- Leğman merkezi Mehter Lam 23- Luger merkezi Berki 24- Verdek merkezi Meydan Şehr 25- Nengerhar merkezi Celal Abad 26- Nimruz merkezi Zerenc 27-Yektika merkezi Şeren 28-Herat merkezi Herat 29- Helmend merkezi Leşgergah 30- Daykendi merkezi Daykendi 31- Host merkezi Host 32- Pencşir merkezi Pencşir 33- Konar merkezi Konar 34- Noristan merkezi Noristan

 

22- A.İ.C. A.m 84

 

23- A.İ.C. A.m 85

 

24- A.İ.C. A.m. 90

 

25- A.İ.C. A.m. 94

 

26- A.İ.C. A.m.100

 

27- A.İ.C. A.m.101

 

28- A.İ.C. A.m 60

 

29- A.İ.C. A.m 64

 

30- A.İ.C. Anayasasının 63 maddesi, Cumhur Başkanın andı: Yüce Allahın adına kutsal İslam dinine itaat edeceğime onu kollayacağıma, Anayasaya ve diğer yasalara bağlı kalacağıma ve koruyacağım ant içerim. Ülkenin bağasızlık, milli egemenlik, toprak bütünlüğü ve halkın menfaatlerini koruyacağım. Yüce Allahın inayeti ve milletin desteğiyle Afganistan halkının saadeti ve ilerlemesi için çalışacağım.  (http://www.parliament.af/pvd/showdoc.aspx?Id=19)

 

31- A.İ.C. A.m 69

YAZARIN DİĞER YAZILARI

Back to Top