İran Cumhurbaşkanlığı Seçimleri

A- A A+

Bu yaz Ortadoğuyu  sıcak siyasi gelişmeler bekliyor. 12 Haziranda komşu İran İslam Cumhuriyeti'nde cumhurbaşkanlığı seçimi yapılacak. Irak'ın, Afganistan'nın, Filistin'in durumu ve benzeri bölgesel gelişmelerin yanı sıra İran'ın nükleer programı gibi uluslararası arenaya taşınmış problemler bu seçim sonuçlarıyla doğrudan ilişkilidir. Bütün komşularımızı olduğu gibi İran'ı da çok fazla tanımıyoruz. Gazetelerin taraflı, olumsuz veya olumlu güncel yazılarından bilgi sahibi olmamız mümkün değil. Bu ülkenin güç odaklarını, siyasal dinamik güçlerini, kanaat önderlerini ve en önemlisi yönetim erkindeki güçler dengesini bilmek için öncelikle Anayasasını incelemek gerekiyor.

 

Seçime az bir süre kalmasına rağmen siyasal sistemin karmaşıklığından kaynaklanan nedenlerden dolayı hala kesinleşmiş bir adaylık listesi söz konusu değildir.

1979 İslam deviminden bu yana İran halkı 10. cumhurbaşkanlarını seçmek için sandık başına gidecekler. Halen cumhurbaşkanlığı görevini yürüten Dr. Mahmut Ahmedinejad'ın (daha resmi olarak adaylığını açıklamadı) yanı sıra İran İslam Cumhuriyeti'nin en son başbakanı Mir Hüseyin Musevi, Milli Güven partisinin (Hizbi İtimade Milli) genel başkanı, altıncı dönem meclis başkanı, ılımlı din adamı Mehdi Kerrubi, Tahran belediye başkanı Muhammed Galibaf ve içişleri eski bakanı (Muhammet Hatemi dönemi) ılımlı din adamı Abdullah Nuri en güçlü adaylar olarak görünüyorlar.


Reformcu kanadın en güçlü adayı olarak söz edilen eski Cumhurbaşkanı S. Muhammed Hatemi iki hafta önce kamuoyuna hitaben yazdığı bir yazıyla adaylıktan çekildiğini duyurdu. Seçimin muhafazakarlar (isulgerayan) ile reformistler (ıslah taleban)  arasında geçeceğinden hiç şüphe yok. Burada önemli olan iktidarı elinde bulunduran muhafazakar Cumhurbaşkanı Ahmedinejad'ın karşısına reformistlerin İttifakla bir aday çıkarıp çıkaramayacaklarıdır. Güç odaklarının tutumu çok önemlidir.Sözü edilen bu odaklar, değişik siyasal akım ve oluşumların İran siyasal hayatındaki rolleri ve belirleyici tutumlarının anlaşılması için bu ülkenin siyasal yönetim düzenini tanımak gereklidir. Dini lider, adaylar, siyasal partiler, mesleki dinsel teşkilatlanmalar, sivil toplum hareketleri, din adamları, katı ideolojik yapılara sahip bir birinden bağımsız silahlı güçler ve pek çok başka etken bu süreçte ağırlıklı bir şekilde yer alacaklardır.


Önümüzdeki yazılarımızda bunların tutumları ve seçmen üzerindeki etkinlik derecesine değineceğiz. Ama öncelikle özet bir şekilde İran'ın siyasal yönetim organlarını tanımakta fayda görüyorum. Bugünkü İran'ın siyasal yaşamını şekillendiren Anayasa 2 Aralık 1979 yılında İslam devriminden hemen sonra halk oyuyla kabul edildi.1989 yılında yapılan referandumla üzerinde değişiklikler yapılarak pek çok yenilikle beraber Başbakanlık makamı kaldırıldı ve kendine özgü bir başkanlık sistemi oluşturuldu. Toplam 176 maddeden oluşan bu Anayasa milli iradenin yansıması olarak siyasal, toplumsal, sosyal, ekonomik, inanç, kültürel ve yaşama dair temel kavramların hemen hepsine açıklık getirmektedir. Bu Anayasayla kamu düzeni, ulusal hassasiyetler, üniter devletin yapısı, devlet aygıtının temel unsurları, güncel yaşamın biçimlendirilmesi, dinsel ve etnik azınlıkların hukuku, sosyal devletin nitelikleri ve pek çok başlık altında İran İslam cumhuriyeti dizayn edilmeye çalışılmıştır.


Öncelikle bu Anayasanın siyasal yönetim, güçler ayrılığı ilkesi ve yönetim şeması üzerinde durarak kendine özgü bu sistemi anlamaya çalışacağız. Anayasa, bir ülkenin siyasî düzenini , yönetimin temel kuralları ve kurumlarını belirler.  Devletin anayasal ilkeleri, o toplumun tarihsel serüveninin ürünüdür. Bütünsel temelleri ve tahakkuk ettirmeye çalıştığı yüce amaçlardan oluşur.  Dine dayalı yönetim biçimini tanımlamak için kullanılan terimin adı teokrasidir. Daha doğru bir anlatımla teokrasi, dini otorite organlarının siyasi otorite organları yerine devlet idaresini elde tuttuğu devlet biçimidir. Her ne kadar farklı algılanış biçimleri ve yorumları mevcut olsa da, teokrasi en yalın anlamda "devlet işlerinden bir tür ruhban sınıfının sorumlu olduğu ve devlet işlerinin dini temellere dayandırılmaya çalışıldığı sistemdir". İran Anayasasının özünde ve oluşturduğu kurumlarla teokratik bir sisteme benzerlik derecesini incelemeye çalışacağız.  


İran İslam Cumhuriyeti’nde egemen güçler; yasama, yürütme ve yargı güçleri olup, velâyet-i emr ve imamet-i ümmet (Rehberlik makamı) denetiminde  Anayasanın öngördüğü  maddeler uyarınca işlev yapmaktadırlar. Bu üç güç bir birinden bağımsızdır.(1)  Başka bir deyişle ülke işleri üç alanda değerlendirilebilir. Bunlar kanun yapma alanı,  ihtilafların çözülmesi, adaletin sağlanması ve yürütme alanlarıdır. Yasama gücü, kanun yapma yetkisine haizdir. Kanunlar gerçek veya tüzel kişiler  arasındaki ilişkileri düzenler, devletin görevlerini, yürütme alanında (örneğin ülke güvenliği, vergiler, dış ilişkiler vb) ve son olarak yargı gücü vasıtasıyla suçluların cezalandırılmasını sağlar. Anayasanın öngördüğü kurallar gereği İran İslam Cumhuriyeti'nin en üst yöneticisi, yasama, yürütme ve yargının da üzerinde yetkilere sahip rehberlik (Vilayeti Fakih) makamıdır.


Uzmanlar Meclisi (Meclisi Hübregan) ve Rehberlik Makamı (Vilayeti Fakih)


Uzmanlar Meclisi, İran İslam Cumhuriyeti'nin  devlet aygıtının başındaki en önemli organlardan birdir. Yönetimin en güçlü , parlamento dahil bütün kuvvetlerin üstündeki makamdır, yani dini lideri atama ve görevden alma yetkisine sahiptir. Uzmanlar meclisinin üye sayısı 88'dir. Üyeleri sekiz  yıllığına genel  seçimle eşit ve gizli oyla coğrafi dağılımla  din adamları arasından seçilirler. Adayların yeterliliklerin değerlendirme yetkisi  Anayasayı koruma konseyi (Şura ye Nigehban) dadır. Uzmanlar Meclisini  önemli kılan İran İslam Cumhuriyeti'nin en güçlü makamını yani Rehberi seçmektir. Rehberin sonsuz yetkilerini göz önünde tutarsak uzmanlar meclisinin önemini anlamış oluruz.Bu durumda öncelikle Rehberin üstlendiği görev ve Şia mezhebindeki Vilayeti fakih makamının üzerinde durmalıyız. İran rejiminin bel kemiğini oluşturan bu dinsel inanç sistemi Anayasaca tescil edilmiş,  siyasal sistemin ve kamu düzeninin en önemli gücü haline gelmiştir. Anayasa’nın ilgili maddesi bu konuda şöyle der: Hz. Mehdî’nin gıyabı (yokluğu)  zamanında İran İslâm Cumhuriyeti’nde Velâyet-i Emr ve İmamet-i Ümmet adil, takva sahibi, zamanın şartlarını bilen, cesur, becerikli, tedbirli ve halk çoğunluğunun önder bilip kabul ettiği bir fakihin yetkisindedir. Hiçbir fakih bu çoğunluğu elde edemediği takdirde önder veya yukarıda öngörülen şartlara haiz fakihlerden meydana gelen Rehberlik Şurası, ümmetin imameti (Rehberlik Makamı) görevini üstlenir.(2)  Rehberin nitelik ve şartları  başlığını taşıyan madde Rehberliğin şartlarını  detaylı bir şekilde beyan etmiştir. Buna göre rehber:

1- Fıkıhı ilgilendiren bütün konularda fetva vermek için gerekli ilmî salahiyete sahip olmalı.

2- Ümmet-i İslâm’ın rehberliği için gerekli adalet ve takvaya haiz olmalı.

3- Rehberlik için yeterli siyasî ve toplumsal görüş, yiğitlik, yöneticilik ve güce sahip olmalıdır.(3) 

Rehberin anayasal yetki ve sorumluluklarına baktığımızda teokratik devlet anlayışının belirgin. güçlü ve ayrıntılı bir biçimde güvence altına alınarak  tespit edildiğini görüyoruz. 


Rehber’in atanması veya görevlendirmesi  konusunda Anayasa şöyle açıklanmıştır: Halkın ezici çoğunluğu ile  rehberlik makamına getirilen yüksek taklit makamı, evrensel İslâm inkılabının  önderi ve İslâm Cumhuriyeti’nin kurucusu Ayetullah İmam Humeyni’den  sonra rehber tayin etme görevi, halk tarafından seçilmiş olan Uzmanlar Meclisine  (Meclisi Hubregan ) aittir. (4)  Uzmanlar Meclisi, Anayasa’nın 5. ve 109. maddelerinde belirtilen şartları haiz fakihler arasında bir inceleme ve danışma yapar. Bunlar arasından dini hükümler ile siyasî ve sosyal konularda üstün bilgiyi, Anayasa’nın 109. maddesinde öngörülen özellikleri ve halkın onayına haiz olanı Rehber olarak seçilir. Aksi takdirde  konsey üyelerinden  birisi Rehber olarak seçilir ve halka tanıtılır. Rehberlik Makamının ödev ve yetkileri şunlardır:

 

1- Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi’ne danıştıktan sonra İran İslâm Cumhuriyeti’nin genel politikasını saptamak.

2- Rejimin saptanan politikasının doğru icra edilmesine nezaret etmek.

3- Geniş soruşturma yetkisi.

4- Silahlı Kuvvetler Başkomutanı’nın atamasını yapmak.

5- Savaş ve barış kararı almak ve genel seferberlik ilan etmek.

6- Altta yazılan  kurumların başkanları ve yöneticilerinin atamalarını, görevden alınmasını ve istifalarını kabul etmek:

a.Denetim Şurası’nın (Şûrayı Nigehban) fakihleri,

b.Yargı Erkinin en yüksek makamları,

c.İran İslâm Cumhuriyeti Radyo ve Televizyon Kurumu Başkanı,

d.Genelkurmay Başkanı,

e.İslâm Devrimi Muhafızları Başkomutanı,

f. Askeri ve emniyet güçlerinin üst düzey komutanları. 

7- Üç silahlı kuvvet arasındaki olası ihtilafları çözme ve aralarında irtibat sağlamak.

8- Normal yollarla çözülemeyen rejim içindeki problemleri Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi aracılığı ile çözüme kavuşturmak.

9- Cumhurbaşkanının  mazbatasını imzalamak.(5) 

 

Rehberin üstlendiği bu yetki ve güç onu siyasal arenanın en kuvvetli aktörü haline getirmiştir. Bu siyasal yetkilerin yanına dini lider vasfından  kaynaklanan fetva ve cihat yetkilerinide eklersek Rehberin sonsuz gücünü anlamış oluruz.


Rehber kanunî önderlik ödevlerini yerine getiremez duruma gelir (6) veya     Anayasanın  109. maddede anılan şartlardan birini yitirirse ya da ilk baştan bu şartlardan bazısına sahip olmadığı anlaşılırsa makamından uzaklaştırılır.(7)  Bu hususun tespiti 108. maddede anılan Danışmanlar Konseyi görevidir. Rehberin ölümü, makamından uzaklaşması veya azli halinde Uzmanlar meclisi en kısa zamanda yeni bir Rehber tayin etme ve halka tanıtma görevini yerine getir. Yeni Rehberin tayin ve tanıtılma işlemine kadar Rehberlik görevlerini geçici olarak Cumhurbaşkanı, Yüksek Yargı Başkanı, Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi ve Denetim Şurası’nın bir fakihindin oluşmuş bir şura yürütür. Bu zaman zarfı içinde, bu şura üyelerinden her birisinin herhangi bir nedenle görevini yerine getirememesi halinde Kurul, Denetim Şurası’na üye fakihlerin çoğunluğunun onayı ile başka bir kişiyi seçer ve görevlendirir.(8)  Böylece Rehberlik Makamı’nın irsî veya fiilî rehberin seçimi yoluyla olmadığı anlaşılmaktadır. Rehberin seçimi, Uzmanlar Meclisi vasıtasıyla halk tarafından seçildiği söylenebilir. İmam Humeyni’ni ölümünden sonra eski cumhurbaşkanlarından S. Ali Hameneyi rehberlik makamına seçilmiş ve görevine devam etmektedir. Halen dördüncü dönem olarak görev yapan Uzmanlar Meclisinin  başkanlığını İran'ın etkin din ve siyasi aktörlerinden eski Cumhurbaşkanı A. Ekber  Haşemiye Rafsancani yapmaktadır.


İslami Şura Meclisi (Meclisi Şura ye İslami)


İslami Şura Meclisi (Meclisi Şura ye İslami) doğrudan doğruya ve gizli oyla halk tarafından seçilen milletvekillerinden meydana gelir. Seçmenler ve seçilenler için söz konusu şartlar ve seçimlerin nasıl yapılacağını kanunlar belirlemiştir. İslami Şura Meclisi’ne üyelik dönemi dört yıldır. Her dönem seçimleri önceki dönem sona ermeden yapılarak  ülkenin hiçbir zaman meclissiz kalmaması sağlanmaktadır. İslâmî Şura Meclisi’nin temsilci sayısı 290 kişidir. Milletvekili dağılımı eyaletlerin nüfusuna göre  yapılmıştır.(9)  1989 yılından geçerli olmak üzere ülkenin beşerî, siyasî ve coğrafî faktörleri ile onların görüşleri göz önüne alınarak her on yılda bir Meclis’e en fazla yirmi temsilci daha katılabilir.(10) İran İslâm Cumhuriyeti, İslam dinine ve İran halkının çoğunluğunu teşkil eden Müslümanların görüşlerine uygun olarak yönetildiğinden, ülkedeki dini azınlık  mensuplarının hakları da, İslami hükümler gereğince korunmaktadır. Dini azınlıklar 5 milletvekiliyle mecliste temsil edilirler. Zerdüştiler ve Yahudiler birer temsilci, Asuri ve Keldani Hıristiyanlar birlikte bir temsilci ve güney ve kuzeydeki Ermeni Hıristiyanlar da birer temsilciyle Mecliste temsil edilirler.(11) Meclis 2/3 çoğunluk yani 180 kişiyle toplanır. Bütün toplantılar alenidir. Görüşmeler radyo ve televizyonlardan yayınlanır.


İslamî Şura Meclisinin yetkileri : İslamî Şura Meclisi  Anayasa’ya uygun olarak dilediği kanunları çıkarabilir. Kanun önergeleri bakanlar Kurulu’nda kabul edildikten sonra Meclis’e sunulur. Kanun önergelerini en az on beş kişi tarafından getirilmiş ise Meclis  işleme koyar. Uluslararası anlaşmaları onaylar, sınırlarda değişiklik yapar, zorunlu durumlarda sıkıyönetim ilan edebilir. Ayrıca devletin borç alması, yabancı şirketlere imtiyaz sağlanmasının, zorunlu durumlarda devlet tarafından yabancı uzmanların istihdamı, millî değerlerden olan devlet bina ve mallarının satışı Şura Meclisi’nin yetkisindedir.  Milletvekillerinin görüşlerini özgürce ifade edebilmesi ve millet karşısında sorumluluğu, milletvekilliğinin başkasına devredilemezliği, bakanlara soru sorma, onlara güvensizlik oyu verme, gerekirse bakanları azledebilme, halkın her üç organdan kaynaklanan sorularına cevap verme de Şura Meclisi’nin yetkileri arasında bulunur.(12)  Milletvekillerinin Meclis kürsüsündeki konuşma ve fikirlerinden dolayı dokunulmazlıkları vardır. Söyledikleri ve  oylarından dolayı kanuni takibata maruz kalmazlar.(13) Meclis tartışmalar ve anlaşmazlıkların en çok yaşandığı siyasal alandır. Muhafazakar vekillerle reformist vekillerin ideolojik mücadele sahasıdır. Yapısal ve güncel sorunlar kesin çizgilerle ayrışma noktasında bulunan parlamenterler arasında şiddetli tartışmalara neden  olur. Özellikle Bakanların güven oyu almaları ve ya gensoruya muhatap olduklarında bu saflaşmalar daha da radikalleşir.  Halen sekizinci yasama dönemini yaşayan meclis başkanlığını eski nükleer Baş müzakereci Dr. Ali Laricanı yapmaktadır.


Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi (Şurayı Teşhise Maslahatı Nizam)

 

Denetim Şurası (Şura ye Nigehban), İslami Şura Meclisi’nin onayladığı kanunların Anayasa’ya aykırı olduğuna veya şer’i sınırlara aykırı olduğuna kanaat getirirse rejimin menfaatleri doğrultusunda Meclis  Şurası’nın kanun maddesinde öngörülen hususlar ve ödevler ile Rehber’in tekrar incelenmesi için geri gönderdiği konularda tatmin edemiyorsa, Rehber’in emri ile Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi devreye girer. Konseyin geçici ve daimî üyeleri Rehberlik Makamı tarafından tayin edilir. Konseyin aldığı kararlar, konsey üyeleri tarafından tasvip edilir, hazırlanır ve Rehberlik Makamı’nın onayına sunulur.(14) Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyinin görevlerini aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz:

1- Rehberlik makamına danışmanlık yapmak.

2- Sorunlara çözüm yolu aramak.

3- Meclis ve Denetim konseyi arasında çözüm ortamını hazırlamak.

4- Rehberlik makamının verdiği konuları araştırmak.

5- Düzenin bütünlüğünü sağlamak.

6- Anayasa konusunda Rehberi bilgilendirmek.

7- Anayasa gözden geçirilecekse Anayasa komisyonunda temsil edilmek.

8- Liderin yokluğunda görevini üstlenecek geçici komitede temsil edilmek.

9- Rehberin bazı görevlerini belirlemek. 10- Geçici Liderlik komitesine yeni üyeler atamak.

11- Geçici Liderlik komitesine Anayasal tavsiyelerde bulunmak.

 

Konseyin doğal üyeleri Yasama, Yürütme, yargı erklerin başkanları,  yasanın görüşüldüğünde konuyla ilgili Bakan ve Meclisin ilgili komisyonun başkanı ve Rehber tarafından atanan uzmanlardır. Halen görevde bulunan Konsey dördüncü dönem olarak görev yapmaktadır. Dini Lider S. Ali Hameneyi tarafından 33 uzman bu Konseye  atanmıştır. Konseyin başkanlığını Uzmanlar Meclisi başkanlığını da yapan A. Ekber Haşemiye Rafsancani yapmaktadır. Genel Sekreterlik görevini ise Devrim Muhafızları eski komutanlarından Muhsin Rızai yerine getirmektedir.              

Anayasayı Koruma Şurası ( Şurayı Nigehban)


İran İslâm Cumhuriyeti’nde, İslami Şura Meclisi’nin onayladığı kararların İslam ahkamı ile Anayasa’ya aykırı olmamasını temin ederek İslam ahkamı ile Anayasa’nın korunması amacı ile Koruma Şurası (Şura ye Nigehban) adı altında  bir konsey kurulmuştur. Görev ve yetkileri bakımından bizim Anayasa Mahkemesiyle benzerlikler taşımaktadır. Anayasa mahkemesinin işlevine benzer görevler üstlenmektedir. Buradaki benzerlik çıkarılan yasaların Anayasanın ruhuna uyup uymadığı bakımından dikkate alınabilir. Koruma şurası 12 kişiden oluşmaktadır.  Bunların altısı zamanın icaplarına, günün sorunlarına hakim ve adil din adamlarından  Rehberlik Makamı tarafından atanır. Diğer altı üye ise İslamî Şura Meclisi tarafından hukukun çeşitli branşlarında uzman  hukukçular arasından gizli oy ile seçilirler.(15) Milletvekillerinin seçim mazbatalarının kabulü ile denetleme konseyi üyelerinden hukukçu altı kişinin seçimi hariç, Koruma şurası olmaksızın Millî Şura Meclisi’nin kanunî  geçerliği yoktur.(16)


İslami şura Meclisince kabul edilen kanunların ve kararların İslam kurallarına  aykırı olmadığının belirlenmesi, Anayasayı Koruma Şurası fakihlerinin çoğunluğunun Anayasa’ya aykırı olmadığının tespiti ise Anayasayı Koruma Şurası’nın bütün üyelerinin çoğunluğu ile olur.(17) Millî Şura Meclisince kabul edilen kanunlar ve mevzuatının tamamının Anayasayı Koruma Şurası’na gönderilmesi gerekir. Anayasayı Koruma Şurası, kendine ulaştığı tarihten itibaren en fazla on gün içinde bu kanunları İslam esaslarına ve Anayasa’ya uygunluğu yönünden incelemekle ve aykırı gördüğü takdirde tekrar görüşülmek üzere Meclis’e iade etmekle zorunludur. Bu haller dışında Meclisçe kabul edilen kanun ve mevzuat icra edilebilir. İslamî Şura Meclisi’nin onayladığı kanunları Denetim Şurası Anayasa’ya aykırı olduğuna veya şer’i sınırlara uygunsuzluğuna kanaat getirirse rejimin menfaatleri doğrultusunda Meclis, Denetim Şurasını kanun maddesinde belirtilen hususlar ve ödevler ile Rehberin tekrar incelenmesi için geri gönderdiği konularda tatmin edemiyorsa, Rehberin emri ile Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyine gönderilir. Konseyin geçici ve daimî üyeleri Rehberlik makamı tarafından tayin edilir. Konseyin aldığı kararlar Konsey üyeleri tarafından tasvip edilir, hazırlanır ve Rehberlik makamının onayına sunulur. (18) Koruma şurasının  başkanlığını Din adamı kontenjanından seçilen Ayetullah Ahmet Yezdi, sözcülüğünü ise hukukçu kanattan Dr. Abbas Ali Kedhudai yapmaktadırlar.


Cumhurbaşkanlığı (Riyasete Cumhuri)


Rehberlik Makamı’ndan sonra Cumhurbaşkanı ülkenin en yüksek resmî makamıdır ve Anayasa’yı yürütme gücü ile doğrudan doğruya Rehberlik Makamı’na bağlı konular dışındaki icra gücüne başkanlık etmek onun yetkisindedir.(19) Anlaşıldığı gibi, yürütme organının başı Cumhurbaşkanı’dır. İran İslam Cumhuriyetindeki kendine özgü siyasal sistemin gereği  yürütme organının aşırı yetkilerinin  suistimallere ve istibdada yol açmaması için bazı tedbirler öngörülmüştür. Bu durumun önlenmesi için her üç güç, Rehberlik Makamı’nın kontrolü altında yürütme faaliyetlerinde bulunabilir.(20) Rehberlik Makamı, cumhurbaşkanlığı makamının üzerindedir. Yürütme faaliyetleri tamamıyla Cumhurbaşkanı’nın elinde değildir (örn. Ordu Rehbere bağlıdır). Bununla birlikte, ülkenin gelişmesi ve anayasal ilkelerin tahakkuku için yapılan yürütme faaliyetleri cumhurbaşkanının ve bakanların yetkisindedir. Cumhurbaşkanı Anayasa gereğince yemin  etmek zorundadır.(21)  Cumhurbaşkanlığının süresi sınırlıdır. Bir kişi ancak iki kez üst üste cumhurbaşkanı seçilebilir.(22)  Cumhurbaşkanı aşağıdaki şartları haiz dinî ve siyasî şahsiyetler arasından seçilmelidir: İran asıllı, İran vatandaşı, idareci ve tedbirli, sabıkası temiz, güvenilir ve takva sahibi olmak, İslâm Cumhuriyeti’nin ve ülkenin resmî dininin temel ilkelerine inançlı  olmak.(23)  Buna göre Cumhurbaşkanı adayları ancak millet arasından, yönetme kabiliyetine sahip ve ahlakça üstün vasıfların sahibi ve mümin kişiler arasından olabilir.  Adayların incelenmesi Denetleme Şurası’nın yetkisindedir. (24)


Cumhurbaşkanının ve Bakanların Yetki ve Sorumlulukları: Cumhurbaşkanı, istediği kişileri bakan belirleyerek Meclis’e sunar. Meclis’in değiştirmesi durumunda yeni bir güvenoyu gerekmez. Bakanların sayısı ve yetkileri Anayasa’nın 113. maddesinde belirtilmiştir. Cumhurbaşkanı bakanları azledip yeni adaylarını Meclis’e sunabilir. İslam Cumhuriyeti’nin diğer ülkelerdeki büyükelçilikleri, Dışişleri Bakanı’nın tavsiyesi ve Cumhurbaşkanı’nın onayıyla belirlenir. Kanunların uygulanması yürütme organının görevidir. Yürütme organı meclise kanun teklif etmek suretiyle yasama sürecine yardımcı olur.(25) Bakanlar kurulunun veya bir bakanın kanunların yürütülmesi için tüzükler düzenlemekle görevli olmalarına ek olarak Bakanlar kurulu yönetim görevini görmek, kanunların yürütülmesini sağlamak ve idarî kuruluşları düzenlemek için kararname ve tüzük çıkarmaya da yetkilidir. Ancak bu tasarrufların kapsamı kanunların metni ve ruhuna aykırı düşmemelidir.(26) Uluslararası anlaşmaların imzalanması, Meclis’in onayından sonra, Cumhurbaşkanı’nın veya onun yasal temsilcisinin tarafından yürütülür.(27) Kamu mallarına ilişkin davalarda sulh veya mahkeme ye başvurma, her durumda Bakanlar Kurulu kararına bağlıdır ve meclis’in onayı gereklidir. Devlet barış döneminde ordunun insan gücü ve teknik donatımından, kurtarma ve yardım, öğretim, üretim ve kalkınma alanlarında İslâm adaletinin ölçülerini titizlikle gözeterek ve ordunun savaşa hazırlığına zarar vermeyecek şekilde yararlanmalıdır.(28)


Cumhurbaşkanı, kanunlarla ve Anayasa ile sınırlı olan yetkilerinde millet, Rehber ve İslamî Şura Meclisi karşısında sorumludur.(29) Cumhurbaşkanı’nın millet karşısındaki sorumluluğu, Meclis karşısındaki sorumluluğudur.  Halk, Meclis yoluyla Cumhurbaşkanı’nı ve yürütme erkini kontrol eder. Ayrıca, Cumhurbaşkanı’nın Rehber karşısındaki sorumluluğu da, milletin karşısındaki sorumluluğundan ayrı düşünülemez. Bakanlardan her biri kendi özel görev alanından Cumhurbaşkanı’na ve meclis’e karşı sorumludur. Bakanlar kurulunca kararlaştırılan hususlarda diğerlerinin eylemlerinden de sorumludur.(30) Meclis Cumhurbaşkanı ve Bakanlara soru yöneltebilir. Fakat Cumhurbaşkanı’nı sorgulamak için milletvekillerinin dörtte birinin onayını almalıdır. Bir Bakan’ı sorgulamak için ise tek bir milletvekili yeterlidir.(31) Bununla birlikte, Meclis’in Cumhurbaşkanı ve bakanlara gensoru yöneltme hakkı vardır. Bakanlara gensoru yöneltebilmek için on imza yeterli iken, Cumhurbaşkanı için Meclis üyelerinin 1/3 oranında imzası gereklidir. Cumhurbaşkanlığı Görevini son seçimde ikinci turda A.A. Haşemiye  Rafsancaninin karşısında üstünlük sağlayarak kazanan Dr. Mahmut Ahmedinejad yürümektedir. 

 

Dipnotlar:

1- İran İslam cumhuriyeti anayasası 57.Madde


2- a. g. e. 5. m.


3- a. g. e.  109. m.


4 -a. g. e.  107. m.


5- a. g. e.  110. m.


6- a. g. e.   5. m.


7- a. g. e.  109. m.


8- a. g  e.  111. m.


9- İdari birim olarak İran  30 Eyaletten (Otsan) dan oluşmaktadır. Eyaletin başında Vali (Ostandar) bulunmaktadır. Eyaletler : 1-Tahran 2-Kum 3-Merkezi    4-Kazvin  5-Gilan  6-  Erdebil  7-Zencan  8- Doğu Azerbaycan  9-Batı Azerbaycan  10-Kürdistan  11-Hamedan  12-Kirmanşah  13-İlam 14-Luristan  15-Huzistan  16-Çaharmahal ve Bahtiyari  17- Kohkiluye ve Buyer Ahmed  18-Buşehr  19-Fars  20-Hürmüzgan  21-Sistan ve Belucistan  22-Kirman  23-Yezd  24-İsfahan  25-Semnan  26-Mazenderan  27-Gülistan  28-Kuzey Horasan  29-Razavi Horasan  30-Güney Horasan dır.


10- a. g. e.    67 m.


11- a. g .e.    64 m.


12- a. g. e.    71.-90. m.


13- a .g. e.    86.m.


14- a. g. e.  112 m.


15- a. g. e.    91.m.


16- a. g. e.    93.m.


17- a. g. e.    96.m.


18- a. g. e.  112.m.


19- a. g. e   113.m.


20- a. g. e.    57.m.


21-..Rahman Rahîm Allah’ın Adıyla. Ben Cumhurbaşkanı olarak Kur’an-ı Kerim’in huzurunda ve İran milletinin karşısında, Kadir ve Müteal Allah adına, ülkenin resmî dininin, İslâm Cumhuriyeti nizamının ve Anayasa’nın muhafızı olacağıma ve bütün yeteneklerimi üstlendiğim sorumlulukların ifası yolunda kullanacağıma, kendimi halka hizmet ve ahlâkın güçlenmesi, hak ve adaletin yayılmasında destek olamaya vakfeciğime, her türlü bencillikten kaçınacağıma, kişilerin hürriyeti ve saygınlığını ve Anayasa’nın millete tanıdığı hakları koruyacağıma, ülke sınırlarını ve siyasî, iktisadî ve kültürel bağımsızlığı gözetme yolunda hiçbir girişimden kaçınmayacağıma ve Allah’tan yardım dileyip İslâm Peygamberi’ni  ve Masum İmamları  izleyerek, milletin bir mukaddes emanet olarak bana bıraktığı kudreti takva sahibi ve fed akar bir emin olarak koruyup benden sonra milletin seçtiğine tevdi edeceğime and içerim.


22- a. g. e. 114. m.


23- a. g. e. 115. m.


24- a. g. e   99.-118. m.


25- a. g. e.  176. m.


26- a. g. e.   76. m.


27- a. g. e.  138.m.


28- a. g. e.  125.m.


29- a. g. e.  139.m.


30- a. g. e.  137.m.


31- a. g. e.    88 m.


Kaynaklar:


www.leader.ir      ( İ.İ.C.Rehberlik Makamı)


www.presdent.ir   ( İ.İ.C. Cumhurbaşkanlığı)


www.majlis.ir      ( İ.İ.C. İslami Şura meclisi)


www.irec.ir         ( İ.İ.C. Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi)


www.majlesekhobregan.ir      ( İ.İ.C.Uzmanlar Meclisi)

 www.shora-gc.ir   ( İ.İ.C. Anayasayı Koruma şurası)

YAZARIN DİĞER YAZILARI

Back to Top