Tacikistan’ın Siyasal ve Toplumsal Yapısı

A- A A+

Tacikistan(1), Sovyetler Birliği’nden bağımsızlığını kazanan beş Orta Asya devletinden biri olarak bulunduğu coğrafi, jeopolitik ve jeostratejik konumu gereği bölgesel istikrar bakımından büyük önem arz etmektedir. Gerek Orta Asya nehirlerinin yukarı çığır ülkesi olması gerekse yer altı zenginliği açısından Tacikistan’ın bölge coğrafyasında özel bir konumu vardır.  

 Bölgede Tacikistan’ı önemli kılan en önemli unsurları şöyle sıralayabiliriz:

• Afganistan’la olan 1206 kilometrelik sınırının yanı sıra Çin Halk Cumhuriyeti’yle 414 kilometrelik sınıra sahip bulunması Tacikistan’ı bölgesel dengeler, jeostratejik ve jeopolitik bakımdan önemli kılmaktadır.


• Özbekistan’la 1161 kilometre, Kırgızistan’la 870 kilometre ortak sınırının yanı sıra Pakistan ve Hindistan’a çok yakın mesafede bulunması, Tacikistan’a jeopolitik açıdan değer katmaktadır.

 
• Tacikistan Rusya Federasyonu ile yakın siyasi ve askeri münasebetlere sahiptir ve diğer alanlarda iki ülke arasında önemli işbirliği süreçleri vardır. Tacikistan sınırlarının Rus ordusu tarafından korunması, Tacikistan’da Rus askeri üslerinin bulunması (ülke içinde 16 bin, sınırlarda da 14 bin Rus askeri bulunuyor), Rusya ile olan yakın münasebetleri ve Moskova’nın bu ülkenin güvenlik ve istikrarına verdiği önemi göstermektedir.(2)


• Tacikistan nüfusunun yaklaşık % 20’sini Özbeklerin, %10’unu Rus kökenli vatandaşların oluşturması, bu ülkedeki siyasal gelişmeleri Özbekistan ve Rusya açısından önemli hale getirmektedir.


• Amu Derya, Siri Derya ve Orta Asya’nın diğer önemli nehirlerinin kaynağını oluşturan dev doğal buzulların Tacikistan sınırları içerisinde bulunması bu ülkeye stratejik değer katmaktadır.


• Tacikistan’da içinde yaşayan Taciklerden başka, Orta Asya’da diğer ülkelerdeki Tacik varlığı, Taciklerin nüfus bakımında bölgede önemli bir kitle oluşturduğunu göstermektedir. Afganistan’da sayıları 8 milyon civarında olan Tacikler, ülkenin Peştunlar’dan sonra en önemli nüfusunu oluşturmaktadır. Sovyet işgaline karşı, savaşan mücahitlerin en büyük komutanı Pençşir Aslanı olarak bilinen Ahmed Şah Mesud, yine ülke siyasetinde ön planda olan eski cumhurbaşkanlarından Burhanettin Rabbani ailesi (Semerkant kökenli) Taciklerin önde gelen isimlerindendir. Komşu Özbekistan’da da önemli bir Tacik nüfusu yaşamaktadır. Özellikle tarihi Semerkant ve Buhara’da ve diğer Özbek kentlerinde Tacikler önemli bir nüfus oluşturmaktadır. Buna karşılık Tacikistan’ın Hocent (Leninabad) bölgesinde de önemli bir Özbek nüfusu yaşamaktadır.  


• Tacikistan’daki nehirlerin hemen hemen hepsinin yüksek dağlık bölgelerden akması, bu nehirleri enerji üretimi bakımından değerli kılmaktadır. Nitekim Sovyetler Birliği döneminde Tacikistan Birliğin önemli elektrik üretim merkezlerinden biri konumundaydı.


• Tacikistan yeraltı kaynakları bakımından zengin bir ülkedir. Özellikle uranyum yataklarının bulunması ülkeye önem kazandırmaktadır. Verilere göre dünya uranyum kaynaklarının % 14’ü Tacikistan’da bulunmaktadır.(3) Uranyum’un çıkarıldığı en önemli bölgeler,  Aderasman ve Tabuşar bölgesidir. Uranyum üretimi buradaki fabrikalarda 1964 yılından beri sürmektedir. 


• Başta alüminyum olmak üzere, ülke topraklarında 400’den fazla değerli maden çeşidi bulunmaktadır. Bunların en önemlileri; kurşun, bakır, çinko, bizmut, molibden, tungsten, antimon, bor, stronsiyum, altın, gümüş, demir, kalay, nikel, magnezyum, fosfor, kömür, antrasit, tuz, kuart, cıva, arsenik, florit, granit, barit, bazalt, talk ve diğer bazı madenler.(4)


• Bazı kaynaklar dünyada Tacikistan’ın gümüş madenlerinin zenginlik bakımından bir benzerinin bulunmadığını ifade etmektedir. Ayrıca çıkarılan alüminyum madenlerinden ülkedeki en büyük alüminyum fabrikasında yıllık 450 bin ton alüminyum üretildiği bilinmektedir.(5)


• Tacikistan’ın Afganistan’la olan uzun kara sınırı, Afganistan’da meydana gelen siyasal gelişmelerin bu ülkeyi etkilemesine yol açmaktadır. Özellikle El Kaide gibi radikal unsurların Afganistan’ın Bedahşan bölgesinden Tacikistan’ın özerk statüdeki dağlık Bedahşan bölgesine kolayca geçiş sağlaması Tacikistan’ın güvenlik ve istikrarını tehdit edebilmektedir. Bu hususla ilgili ayrıntılı bilgiyi daha önce yazmış olduğum “Tacikistan’ın Bedahşan Bölgesinde Huzursuzluk”(6) adlı analizimde bulabilirsiniz.


• Ülke sınırları içerisinde doğu bölgesinde yer alan Bedahşan Dağlık Özerk Cumhuriyeti’nin dünyada İsmailiye mezhebi mensuplarının kitlesel olarak yaşadığı tek coğrafi bölge olması Tacikistan’ı çok kültürlülük açısından önemli kılmaktadır.(7)


• Tacikistan dağlık bir bölge olup, Himalaya silsile dağlarının devamı olan Karakum, Kuvanluk ve Hindikuş dağlarının eteklerine kurulu olan bu bölgede 7495 metre yükseklikte Samani (eski adı Komünizm) ve 7134 metre yükseklikte Lenin zirveleri yer almaktadır. Aynı bölgede 77 kilometre uzunluğunda 800 metre kalınlığında Fedetsneko Buzulları yer almaktadır.


• Ülkede sayıları 8 bine ulaşan buzullar, yine yüksek dağların eteklerinde bulunan yeşil vadiler, ılıman iklim, nehirler, ovalar, tarihi eserler, kültürel zenginlik, el sanatları ve başka özellikleriyle Tacikistan, komşusu Kırgızistan gibi önemli bir turizm ve gezi merkezidir. Tacikistan yaz ve kış turizm olanaklarıyla, Orta Asya’nın bu alandaki en avantajlı ülkelerinden biri sayılmaktadır.


• Tacikistan, Şanghay İşbirliği Örgütü’nün kurucu üyelerindedir. Bu bağlamda Çin Halk Cumhuriyeti, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’la önemli işbirliği olanaklarına sahiptir. Tacikistan ayrıca Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı ve benzer bölgesel ve uluslararası teşkilatların da faal üyesidir.


• Tacikistan, Afganistan ve İran’la birlikte dünyada Farsça konuşan 3 devletten biridir. Resmi dilleri Farsça olan bu ülkeler siyasal, kültürel, ekonomik ve diğer alanlarda işbirliklerini geliştirmektedir. Özellikle İran’ın Tacikistan’ın kalkınmasına katkı sağladığı, Tacikistan’daki baraj inşaatları, karayolları ve fabrikaların yenilenmesinde bu ülke ile işbirliğine girdiği gözlemlenmektedir.


Tacikistan’ın Kısa Tarihi

• Sovyetler Birliği Öncesi Dönem

Tacikistan’ın da içinde bulunduğu Fergana Vadisi çok eski çağlardan itibaren önemli bir kültür, medeniyet ve kentleşme merkezidir. 2600 sene önce bu bölge İran’da hüküm süren Pers İmparatorluğu (Akameneşler) hakimiyeti altına girdi. İran’ın Kirmanşah ilindeki Bisitun tarihi kalıntılarında bulunan bir taş üzerine yazılı bulunan tarihe göre Tacikistan Akameneş İmparatorluğunun 18. Satraplığı (bölge veya il) idi.(8) MÖ 4. yüzyılda Makedonyalı İskender, Persleri yenerek bu bölgeyi ele geçirdi. İskender’in ölümüyle Tacikistan Yunanların kurduğu Bakteriya Hükümdarlığının bir parçası haline geldi.


MÖ 1. yüzyılda Saka’lar bu bölgeye saldırdı. Daha sonra Kuşaniler bölgeye hâkim olup, Taharistan adıyla 200 yıl sürecek bir imparatorluk kurdular. İmparatorluğun kurucusu Tahar hanedanından Kwei Shuang’tır. MS 3. yüzyılda Hun’ların saldırısı sonucunda Taharistan Devleti yıkıldı. MS 425 yılında, son Kuşani hükümdarı da Hun’larca devrildi.


7. yüzyılda İslamiyet’in ortaya çıkışıyla, Müslümanlar Tacikistan dâhil bütün Orta Asya’yı ele geçirip, adını Maveraünnehir koydular. İran asıllı Samaniler (MS 900-1000) bölgeye hâkim oldular. MS 908 yılında İsmail Samani,  Buhara’yı başkent yaparak bölgenin tek hakimi oldu. Bugün de Tacikler kendilerinin Samanilerin soyundan geldiğine inanmakta, devletlerin kuruluşunu Samaniler devrinden başlatmaktadırlar.


Tacikler, İsmail Samani’nin Özbekistan’ın Buhara kentinde bulunan türbesine tazim göstermekte, çağın en önemli Farsça şairi olan Rudeki ve diğer yazar ve edebiyatçılarıyla övünmektedir. 10. yüzyıldan sonra bölgede meydana gelen kargaşa ve iç çatışmalar ardından önce Karahitaylar, ardından Gazneliler ve Selçuklular Orta Asya, Afganistan ve İran’ın büyük bir bölümüne hâkim oldular. 13. yüzyıldan itibaren Cengiz Han komutasındaki Moğolların saldırıları sırasında Tacikistan da diğer bölge ülkeleri gibi Moğol istilası altına girdi ve diğer bölgeler gibi yakılıp yıkılıp yağmalandı. Timurluların ortaya çıkışıyla, Moğol kökenli İlhanlıların Orta Asya’daki hâkimiyeti zayıfladı. Ardından Şeybanilerin hakimiyeti kuruldu.
 

19. yüzyılda Buhara emirliğinin Rus hâkimiyetine girmesiyle birlikte, Tacikistan da Rusların egemenliği altına girmiş oldu. 1867 yılında Çarlık Rusya’sı Türkistan vilayetini kurarak, Fergana Vadisi, Harezm ve Maveraünnehir bölgelerini birleştirdi. Ruslar Türkmenlerin yaşadığı bölgeleri de ele geçirerek ve 1881 yılında İran’la Ahal Antlaşmasını imzalayarak hâkimiyetlerini pekiştirdi.


• Sovyetler Birliği Sonrası Dönem

Ekim devrimi sırasında, başta Pamir olmak üzere Orta Asya’nın dağlık bölgeleri, devrimci beyaz ordunun üstlendiği bölgelere dönüştü. Bölgenin ulaşım açısından çok zor bir coğrafya olması nedeniyle devrimin dalgaları bu bölgeye çok geç ulaştı. Öte yandan Afganistan ve Horasan’da üstlenen sömürgeci İngiliz kuvvetleri de Bolşevizm karşıtı güçlere desteklerini sürdürmeleri nedeniyle bu bölge, Sovyet hükümeti karşıtlarının merkezi haline dönüştü. 1918 yılında ise Kızıl Ordu Tacikistan’ın kuzey bölgelerine hâkim oldu.


Tacikistan ise özerk Türkistan cumhuriyetinin bir parçası haline getirildi. 3 yıl sonra 1921 yılında Kızıl Ordu, Buhara ve Tacikistan’ın başkenti Duşanbe’yi ele geçirdi. 1925 yılında bütün Pamir bölgesi Sovyet hâkimiyetine girmiş oldu. Tacikistan, Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde özerk bir cumhuriyet olarak yer aldı. 16 Ekim 1929 yılında, Sedrettin Ayni ve Abulgasım Lahuti gibi Tacik aydınlarının Moskova’da sürdürdükleri girişimler sonucunda Tacikistan, cumhuriyet seviyesine yükseltildi. 1939 yılında Tacikistan Cumhuriyeti kurulmuş oldu. 1985 yılında Gahhar Muhkamov Komünist Partisi genel sekreterliğine getirildi. Tacikistan, 9 Eylül 1991’de Sovyetler Birliği’nin çökmesiyle birlikte bağımsızlığını kazanmış oldu.


Bağımsızlıktan sonra 22 Eylül 1991’de yapılan ilk seçimlerde, Sosyalist Parti’den Rahman Nebiyev, oyların % 58’ini alarak başkanlık görevini üstlendi. Ülkede yaşanan siyasal kriz sonucunda Rahman Nebiyev istifa edip, yerine İmam Ali Rahmanov getirildi. 1990’lı yılların başlarında Mihail Gorbaçov’la birlikte Sovyetler Birliği’nde başlayan demokratikleşme sürecinde Tacikistan’da, Tacikistan Demokrat Partisi (Hizbi Demokrati Tacikistan), Tacikistan İslami Hareket Partisi (Hizbi Nihzet İslami) gibi siyasi partiler de faaliyete başlamıştı.


Tacikistan’ın geçici cumhurbaşkanı Aslanov, ülkenin bağımsızlığını ilan ettikten sonra Komünist Partisini yasa dışı ilan etti. Buna karşılık Meclis, 23 Eylül’de Aslanov’u görevden alıp, yerine eski bir komünist olan Rahman Nebiyev’i getirdi. 1991 yılında yapılan seçimlerde bütün muhalif grupların desteklediği, ünlü sinemacı Hudanezerov’un karşısında seçimleri kazanan Rahman Nebiyev iç savaşın çıkmasını önleyemediği gerekçesiyle görevden alınıp, yerine eski komünistlerden olan İmam Ali Rahmanov (9) getirildi. Rahmanov, 1994 yılındaki seçimleri kazanarak cumhurbaşkanı oldu.


1992-1997 yılları arasında Tacikistan çok yıkıcı bir iç savaşa sahne oldu. Önemli can ve mal kaybına neden olan savaş, yeni bağımsızlığını kazanmış ülkenin ekonomisini felç ederek binlerce insanın ölümüne, kentlerin harap olmasına neden olmuştur. İç savaş nedeniyle başta Ruslar olmak üzere, ülkede yaşayan farklı etnik gruplara mensup vatandaşlar ülkeyi terk etmiştir. Bir grup Alman yazarın düşüncesine göre iç savaş sırasında 60 bin Tacik vatandaşı yaşamını yitirmiş, 500 bin Tacik vatandaşı ise yurtdışına kaçmak zorunda kalmıştır.(10)  


Tacikistan Anayasal Sistemi

Tacikistan başkanlık sistemiyle idare edilen demokratik bir ülkedir. Anayasa gereği yasama, yürütme ve yargı erkleri birbirinden bağımsızdır. Buna rağmen cumhurbaşkanı, genelkurmay başkanlığı, hükümet başkanlığı ve yüksek meclis başkanlığı görevlerini yürütmekte, üst düzey bütün hükümet ve yargı yöneticileri cumhurbaşkanı tarafından atanmaktadır.


Tacikistan Anayasası

4 Kasım 1994 tarihinde yürürlüğe giren anayasaya göre Tacikistan, serbest ekonomiye dayalı ve demokratik bir devlettir. Ülkenin resmi dili Tacikçe (Farsça) olup, azınlıklara ana dillerinde konuşma hakkı tanınmıştır. Ülkenin toprak bütünlüğü, anayasanın yedinci maddesinde güvence altına alınmıştır. Anayasanın sekizinci maddesi ise, hiçbir dini inancın devlet tarafından uygulanmaması ve dini teşekküllerin devletten ayrı faaliyet göstermelerini öngörmüştür.
 

Anayasanın on üçüncü maddesi, mülkiyet konusuna değinmiş, bütün milli servetlerin devletin tekelinde olduğu karara bağlanmıştır. Anayasa bütün vatandaşların hukuki haklarını güvence altına almıştır. Anayasanın kırk birinci maddesi ise çalışma hakkı, sosyal güvence, emeklilik ve parasız eğitimi öngörmüştür.


Cumhurbaşkanlığı Makamı (Yürütme Erki)

Tacikistan anayasasının atmış beşinci maddesine göre, cumhurbaşkanı aynı zamanda hükümetin ve yürütmenin de başkanıdır. Cumhurbaşkanı, silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır ve kuvvet komutanlarını atama yetkisine sahiptir. 1994 anayasası cumhurbaşkanlığı süresini 5 yıl olarak öngörmüştür. 22 Ocak 2003 yılında yapılan anayasa değişikliği referandumu bu süreyi 7 yıla çıkarmıştır.


Bu değişikliğe göre cumhurbaşkanı 2 kez art arda bu makama seçilebilir. Anayasaya göre cumhurbaşkanı halkın oyuyla seçilmekte ve adaylarda Tacikçe bilen 35 yaşını doldurmuş olmak ve seçimlerden önce en az 10 yıl Tacikistan’da yaşamış olmak şartı aranmaktadır. Cumhurbaşkanı seçilmek için adayın kullanılan oyların en az % 50’sini alması gerekmektedir.


Cumhurbaşkanının görevleri;

-Başbakan ve bakanlar kurulunu atayarak güvenoyu almak için meclis onayına sunmak.
-Üst düzey yargıçlar, hâkimler, bakan yardımcılarını atayarak meclise sunmak.
-Cumhurbaşkanı birinci yardımcısını atayarak meclise sunmak.
-Devlet komitelerinin başkanlarını atayarak meclise sunmak.
-Anayasa mahkemesi başkan ve üyelerini atayarak meclise sunmak.
-Yüksek ekonomi mahkemesinin başkanını ve yargıçlarını atayarak meclise sunmak.
-Baş yargıç ve yardımcısını atayarak meclise sunmak.
-Milli bankanın başkanını ve yardımcısını atayarak meclise sunmak.
-Ülkede olağanüstü hal ilan etmek ve milli güvenlik konseyini oluşturmak.
-Siyasi iltica taleplerini kabul etmek veya reddetmek.
-Askeri, diplomatik ve diğer alanlarda devlet üstün başarı madalyası vermek.
-Genel af ilan etmek.


Cumhurbaşkanının vefatı veya görevini yapamayacak durumda olması halinde yeni seçilecek cumhurbaşkanının göreve başlayıncaya kadar görev ve yetkilerini milli meclis başkanı üstlenmektedir.


Başbakan ve bakanlar kurulu, cumhurbaşkanının nezareti altında görev yapmaktadırlar. Başbakan ve bakanlar cumhurbaşkanına bağlı olarak çalışmaktadırlar.


Yasama Erki

Tacikistan yüksek parlamentosu ülkenin en üst yasama organıdır. Yüksek meclis iki meclisten oluşmaktadır. Bunlar, temsilciler meclisi ve milli meclistir.


• Tacikistan Temsilciler Meclisi

Tacikistan temsilciler meclisi, 63 üyeden oluşmaktadır. Bu üyeler halkın genel oyuyla 5 yıllık bir süre için gizli oyla seçilmektedirler. Meclis her yasama yılında ekim ayının başından aralığın sonuna kadar görev yapar. Meclis bünyesinde 9 komisyon ve 2 komite bulunmaktadır.

Komisyonlar;

-İktisat, para ve maliye komisyonu,
-Yasama, anayasa ve insan hakları komisyonu,
-Merkezi ve yerel hükümet komisyonu,
-Çalışma ve çiftçiler komisyonu,
-Haberleşme, devlet kurumları ve uluslararası kuruluşlarla ilgili komisyon,
-Gençler kültür ve yükseköğretim komisyonu,
-Çevreyi koruma, kadın ve aile ve toplumsal olaylar komisyonu,
-Ulusal güvenlik ve savunma komisyonu,
-Haberleşme, imar ve enerji komisyonu.

Komiteler;

-Lojistik ve organizasyon komitesi,
-Temsilcilerin davranış ve ahlaki konularıyla ilgilenen komite.


• Temsilciler Meclisinin Görev ve Yetkileri

-Cumhurbaşkanının önerileri doğrultusunda seçim ve referandumları yapacak merkezi seçim komisyonluğu oluşturmak,
-Temsilcilerin 3’te 2 oyuyla yeni yasalar ve kanun maddeleri çıkarmak,
-Uluslararası antlaşmaları kabul etmek veya reddetmek,
-Yeni mahkemeler oluşturmak,
-Ekonomik, toplumsal ve diğer alanlarda yeni planlar ortaya koymak,
-Ülkenin genel bütçesini onaylamak ve denetlemek,
-Devletin kredi ve borç durumunu onaylamak ve denetlemek,
-Ulusal nişanların verilmesini onaylamak.


• Milli Meclis

33 üyesi olan bu meclis, ülkenin bir diğer yasama organıdır. 5 yıl görev yapan bu temsilcilerden 25’i yerel temsilcilerce, kalan 8’i ise cumhurbaşkanı tarafından atanmaktadır. Milli meclis yılda en az iki kez toplanmakta, acil durum söz konusu ise bunun dışında da toplanmaktadır. Milli mecliste 5 komisyon ve 1 komite görev yapmaktadır.

Milli meclisin komisyonları;

-İktisat ve iletişim komisyonu,
-Yasama ve vatandaşların hakları komisyonu,
-Çalışma ve tarım komisyonu,
-Sağlık, toplum, bilim, kültür, kadın hakları ve gençlerle ilgili komisyon,
-Temsilciler meclisinin ve milli meclisin faaliyetlerini organize etme, sendikalar, kitle iletişim ve uluslararası meseleler komisyonu.
-Milli meclisin komitesi ise, Organizasyon ve Lojistik komitesidir.


• Milli Meclisin Görev ve Yetkileri

-Temsilciler meclisinin onayladığı yasaların kabulü veya reddi,
-Cumhurbaşkanınca atanan anayasa mahkemesi başkanı, başkan yardımcısı ve yargıçlarının atanmasının onaylanması,
-Cumhurbaşkanınca atanan yüce divanın başkanı, yardımcısı ve yargıçlarının atanmasının onaylanması,
-Cumhurbaşkanınca atanan yüksek ekonomi mahkemesinin başkanı, başkan yardımcısı ve yargıçlarının atanmasının onaylanması,
-Cumhurbaşkanınca atanan başyargıcın atanmasının onaylanması,
-Yeni devlet kurumlarının kurulması, ortadan kaldırılması veya yeniden örgütlenmesini sağlamak,

Milli meclis ve temsilciler meclisinin ilk toplantısı, seçimlerden 1 ay sonra cumhurbaşkanının başkanlığında yapılmaktadır. Milli meclisin başkanı, cumhurbaşkanından sonra ülkenin ikinci en güçlü makamıdır.

Tacikistan anayasasının değiştirilmesi veya anayasanın üzerinde değişiklik yapılması halk oylaması ile yapılmaktadır. Halk oylaması kararı, iki meclisin toplam üyelerinin 4’te 3’ünün kararıyla yapılır. Yapılan değişiklikler cumhurbaşkanının onayı ve temsilciler meclisi üyelerinin 3’te 1’inin onayıyla ilan edilir.


Tacikistan Cemiyet Konseyi (Şura-ye Cemiyetiye Tacikistan)

Bu konsey, 11 Mart 1996 tarihinde ülkede sürmekte olan iç savaşa barışçıl çözüm getirmek amacıyla kuruldu. İç savaşın taraflarını da bir araya getirerek barışın sağlanmasında etkili oldu. Bu konseyin büyük çabalarıyla 1997 yılında barış anlaşması imzalandı. Barıştan sonra bu konsey bir danışma kurulu olarak, hükümete hizmet vermeye devam etti. Konseyin 90 üyesi, ülkenin önde gelen kanaat önderleri, siyasi parti ve teşekkülleri ve toplumun saygın kişilerinden oluşmaktadır. Kararları tavsiye nitelikte olup, cumhurbaşkanına danışmanlık niteliği taşımaktadır.


Tacikistan’da Faaliyet Gösteren Siyasi Partiler

Sovyetler Birliği döneminde, Tacikistan’da da diğer cumhuriyetler gibi yalnızca Marksist-Leninist ideolojiye sahip Komünist partiler siyasi faaliyet yapıyorlardı. Her cumhuriyetteki gibi Komünist Parti iktidarda olup, genel başkanı yerel halktan, yardımcısı ise bir Rus olarak görev yapmaktaydı.

Mihail Gorbaçov’un iktidara gelmesiyle birlikte, bütün ülkede siyasal ortamın yumuşamasıyla siyasal partilerin faaliyet alanları genişledi. Böylece Tacikistan’da da diğer siyasi partiler faaliyete geçti. Bu partilerden bazıları;


• Tacikistan Komünist Partisi (CPT)

Aralık 1991 yılında eski Komünist partisinin kalıntıları üzerine yeniden kurulan parti, 1992 yılında yaptığı 22. kurultayından sonra medeni bir toplum oluşturmak, Tacikistan’ın bağımsızlığını korumak, halk egemenliği ve toplumsal adaleti geliştirme programıyla faaliyetlerini sürdürdü. Parti, din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasını öngörmekte, parti programında güçlü ordu ve yolsuzlukla mücadele gibi ilkelere yer vermektedir


Tacikistan Komünist Partisi’nin genel başkanlığını Şadi Şebdalov yürütmektedir. Parti, 1992 yılından itibaren Farsça olarak “Cumhuriyet Gazetesi” ve Rusça olarak “Halk Gazetesi (Narotniye Gazeta)” adlı gazeteleri yayımlamaktadır. Ayrıca parti tarafından Farsça olarak “Çiftçinin Sesi (Nevaye Renciber)”, Rusça olarak “Glos Tacikistan (Tacikistan’ın Sesi)” ve Özbekçe olarak “Avazı Tacikistan (Tacikistan’ın Sesi)” adlı dergiler yayımlanmaktadır.


• Tacikistan Demokratik Halk Partisi (Hizbe Demokratike Halge Tacikistan-PDPT)

1990 yılında “Tacikistan Halk Partisi” olarak kuruldu. Kentli, okumuş kitleler tarafından ünlü düşünür Şaduman Yusuf başkanlığında kurulan partinin faaliyetleri 1992-93 yıllarında yasaklandı. 1997 yılında Parti 3. kongresinde adını “Tacikistan Demokratik Halk Partisi” olarak değiştirdi. 1997 yılından itibaren partinin başkanlığını Cumhurbaşkanı İmam Ali Rahmanov üstlendi.
 

Partinin hedefinde sosyal kurumların gelişmesi, serbest pazar ekonomisine adım adım geçilmesi, parasız eğitim, işsizlikle mücadele ve benzer sosyal uygulamalar vardır. Partinin “Halkın Tribünü” isimli Tacikçe, Rusça ve Özbekçe yayımlanan aylık bir dergisi vardır. Parti ve yerel örgütleri tarafından; Adalet, Ariyana, Bağmıdat ve Şahadet gibi dergiler de yayımlanmaktadır.


• Tacikistan İslam-i Hareket Partisi (Hizbe Nihzete İslamiye Tacikistan-IRP):

Daha önceleri, yer altında gizli olarak faaliyetlerini sürdüren parti, 26 Ekim 1991 tarihinde yasal olarak Muhammet Şerif Mümetzade başkanlığında faaliyetlerine başladı. Partinin faaliyete geçmesi aylarca süren yürüyüşler sırasında gerçekleşti. Önceleri devletin resmi diyanet işleri başkanı Kadı Hacı Ekber Turcanzade’ye rakip sayılan parti, iki kurumun birleşmesiyle güçlü bir konuma yükseldi.


İslami değerleri ön planda tutan ve Orta Asya’da yasal ilk İslamcı parti unvanını taşıyan parti, dönem dönem yasaklanmıştır. 1991 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde partinin desteklediği aday olan Devlet Hudaynazerov kullanılan oyların % 31’ini kazanmıştır. Partinin “Necat” (Kurtuluş) isimli bir yayın organı vardır. Partinin dönem dönem başkanlığını yürüten Seyit Abdullah Nuri ve yardımcısı Hacı Ali Ekber Turcanzade, ülkenin en etkin siyasi isimlerindendir.


• Tacikistan Sosyalist Partisi (SPT)

6 Ağustos 1996’da faaliyete geçen partinin başkanlığını Şireli Kincayev yapmaktadır. Partinin programında öne çıkan hedefler milli bir hükümet oluşturmak, laik ve demokratik bir devlet yönetimi tesis ederek bölgesellikle mücadele etmek, parlamenter sistemi güçlendirmek, bürokrasiyi kuvvetlendirmek ve çiftçilerin haklarını savunmaktır. Partinin Rusça, Tacikçe ve Özbekçe yayımlanan “İttihat” isimli bir gazetesi vardır. 


• Tacikistan Demokratik Partisi (Hizbe Demokratike Taciksitan)

Aralık 1999 yılında Muhammet Ruzi İskenderov başkanlığında kurulan partinin hedefinde; tam bağımsızlık, suçla mücadele, yolsuzluk ve yoksullukla mücadele vardır. Parti, serbest pazar ekonomisi ve emeklilerin hakları gibi sosyal projelere sahiptir. Partinin yayın organı “Adalet” gazetesidir.


• Restahiz Partisi (Yeniden Uyanış)

Parti bir halk hareketi olarak, 1989 yılında Perestroykayı desteklemek amacıyla kuruldu. Partinin en öncelikli hedefi; Farsçanın ülkenin resmi dili haline gelmesi ve Farsça yazı dilinin Kiril alfabesinin yerine geçmesidir. Parti, Tacik kültürünün geliştirilmesi ve Farsça konuşan halkların işbirliğine önem verilmesini savunmaktadır.
 

• Lalı Bedahşan Partisi (Hizbe Lalı Bedehşan):

1992’de başkent Duşanbe’de yaşayan Bedahşanlılar (Pamirliler) tarafından kurulan “Lalı Bedahşan Partisi” Tacikistan’a demokrasi, Bedahşan’a ise özerklik talep etmekteydi. Tacikistan’ın önemli siyasi ve kültür adamlarından yazar ve aydın Ekberşah İskenderov’un partiye katılmasıyla parti ülke siyasetinde öne çıkmıştır. Laik ve demokratik sistemin savunucusu olan partinin faaliyetleri iç savaştan sonra yasaklanmıştır.


• Ekonomik ve Siyasi Onarım Partisi (Hizbe Bazsazıye Siyasi ve İktisadi)

Bu parti 1993 yılında kurulmuştur. Partinin faaliyeti kuzey bölgelerinde yaşayan ve özellikle Hocent’te yaşayan Özbek azınlığın haklarına yönelik faaliyet göstermektedir.


Sonuç

Tacikistan, Orta Asya devletleri içinde bağımsızlıktan sonra iç savaş geçiren tek ülkedir. Ülke, iç savaş sonrası dönemde toplumsal barışı,  farklı etnik ve inanç grupları arasındaki uyumu tesis etmeye yönelik çabalarını sürdürmektedir. Tacikistan’da iç savaştan dolayı ortaya çıkan toplumsal ve ekonomik travmalar, ülkenin kalkınma ve demokratikleşme yönünde atması gereken adımların yavaşlamasına neden olmuştur.


Tacikistan’da ekonomik sorunlar önemli bir istikrarsızlık kaynağıdır. Kış ve yaz turizm olanakları göz önünde bulundurulduğunda önemli bir turizm merkezi olması gereken Tacikistan bu potansiyelini değerlendirememektedir. Tacikistan ekonomisi Rusya’da çalışmakta olan Taciklerin ülkeye gönderdikleri dövizlerle ayakta durmakta, Avrupa Birliği ve bazı uluslararası ekonomik teşkilatların verdiği kredilerle takviye edilmektedir.


Halen ülke genelinde ve doğudaki Bedahşan’da iç savaşın devam eden dolaylı etkileri ve bölgedeki radikal unsurların faaliyetleri Tacikistan’daki istikrarı tehdit etmektedir. İç savaşın tarafı konumundaki bazı grupların komutanları savaş sona erdikten sonra barış sürecine uyum sağlayamamış, başta uyuşturucu, insan ve silah kaçakçılığı olmak üzere yasa dışı yollardan ekonomik menfaat sağlamaya ve güçlerini muhafaza etmeye devam etmiştir.


Tacikistan aynı dönemde komşularıyla, özellikle Özbekistan’la su kaynaklarının paylaşımı üzerine anlaşmazlıklar yaşamıştır. İki ülke arasında su kaynaklarının paylaşımı konusunda Tacikistan’ın nehirler üzerine barajlar inşa etmeye başlamasıyla ortaya çıkan anlaşmazlık bu anlaşmazlıklara örnek verilebilir. Tacikistan-Özbekistan arasındaki anlaşmazlık iki ülke tarafından da bölgesel ve uluslararası kuruluşlara taşınmış, ancak henüz çözüme kavuşturulamamıştır. Anlaşmazlığın bölgesel bir krize dönüşmesinden endişe edilmektedir.

 


Dipnotlar:

1. Tacikistan: Orta Asya'da denize çıkışı olmayan bir ülkedir. Komşuları güneyde Afganistan, batıda Özbekistan, kuzeyde Kırgızistan ve doğuda Çin Halk Cumhuriyeti’dir. Ülkede en büyük etnik grubu Tacikler oluşturmaktadır. Tacikistan’da Taciklerle birlikte varlığını sürdüren Farslar ve Özbekler de bulunmakta ve bu halklar da Tacikçe konuşmaktadır. Ülke nüfusu 2010 yılı tahminlerine göre 7,500.000 civarındadır. Toprak büyüklüğü 143,100 km2’dir. Afganistan’la 1206 km., Çin Halk Cumhuriyeti ile 414 km., Kırgızistan’la 870 km., Özbekistan’la 1161 km. sınırı bulunan ülkenin toprakların  % 93  Pamir ve Tiyanşan silsile dağları kaplamaktadır. Tarihte ülkenin bulunduğu alanda Samanîler İmparatorluğu varlığını sürdürmüştür. 20. yüzyılın başında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kurulduktan sonra bu birliğin uzantısı olan Tacik Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti varlığını sürdürmüştür.  Devlet başkanı İmam Ali Rahman’dır. Başkenti Duşanbe’dir.
2. Authorship, Astrid von Borcke, Walentin Burchkow, Aschot Öanutscharjan yazarlarının Civil War of Tajikistan (1992-1997) kitabı, The Institute for Political & International Studies, Ladan Mokhtari - Ali Rahmani, Tahran, 2002, s. 32.
3. Behzat Ahmedi Leforeki, Firuze Mirrezevi yazarlarının Directory Caspian Region & Central Asian & Southern Caucasus Countries kitabı, Ebrar Uluslararası Kültürel Araştırmalar Merkezi Yayınları, Tahran, 2004, s. 294.
4. A.g.e., Behzat Ahmedi Leforeki, Firuze Mirrezevi, s. 296.
5. Tacikistan, Institute for Political and International Studies (IPIS), Tahran, 2001, s. 49. 
6. Abbas Karaağaçlı, Tacikistan’ın Bedahşan Bölgesinde Huzursuzluk, 3 Ağustos 2012, BİLGESAM, http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=2190:tacikistann-bedahan-boelgesinde-huzursuzluk&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149   
7. Bedahşan Dağlık Özerk Cumhuriyeti:  Başkenti Xaruğ (Harug) olan Bedahşan Dağlık Özerk Cumhuriyeti, Tacikistan Cumhuriyeti’ne bağlıdır. Doğu bölgesinde Çin Halk Cumhuriyeti, Kırgızistan ve Afganistan’la sınırı olan Bedahşan, özerk statüde bir bölgedir. En önemli ulaşım yolu 2003’te ulaşıma açılan Kırgızistan’ın Oş kentiyle olan karayolu bağlantısıdır. Harug bölgesinin ortalama yüksekliği denizden 6.000 metre olup dağınık yerleşim birimlerinden oluşmaktadır. Nüfusunun tam sayısı belli olmamakla birlikte 200 ile 300 bin civarındaki olduğu tahmin edilmektedir. Bedahşan bölgesindeki nüfusun tümü İsmailiye mezhebi mensubudur.
8. Diyakonov, Medlerin Tarihi, (Çev. Kerim Keşpaverz), Peyam Yayınları, Tahran, 1978, s. 318-329.
9. İmam Ali Rahman: 5 Ekim 1952 yılında Kulab ilindeki Dangara kentinde dünyaya geldi. İlk, orta ve lise eğitimini Kulab’ta bitirdikten sonra Tacikistan Devlet Üniversitesi’nin İktisat bölümünden mezun oldu. 1971 yılında Gurgantepe kentindeki süt ürünleri fabrikasında çalışmaya başladı. 1973-74 yılları arasında Sovyetler Birliği ordusunda askerlik görevini yaptıktan sonra tekrar aynı fabrikada çalışmaya devam etti. 1976-1988 yılları arasında Dangara bölgesi ticari ve tarım kooperatifleri başkanlığı görevini yürüttü. Aynı tarihler arasında Komünist partisinde siyaset faaliyetlerini yürüttü. 1988 yılında Dangara bölgesi çiftçilerinin başkanı, 1992 yılında ise Kulab ili yüksek konseyi yürütme komitesi başkanı oldu. 19 Kasım 1992 tarihinde Tacikistan Yüksek Konseyi Başkanlığına getirildi. Halen Tacikistan cumhurbaşkanlığını yürütmektedir. 
10. A.g.e, Authorship, Astrid von Borcke, Walentin Burchkow, Aschot Öanutscharjan, s. 23.

YAZARIN DİĞER YAZILARI

Back to Top