Pakistan’ın Gwadar Limanı Etrafında Biçimlenen İlişkiler

A- A A+

Pakistan’ın Belucistan eyaletinde bulunan Hint Okyanusu kıyısındaki Gwadar Limanı, Pakistan’ın Karaçi ve Port Kasım’dan sonra kurulan üçüncü limanıdır. Gwadar Limanı’nı ayrıcalıklı kılan ise günde 13 milyon varil petrolün geçtiği Hürmüz Boğazı’na olan yakınlığıdır.(1)

 

Pakistan daha 1964’te Gwadar’ı bir liman şehri olarak belirlemiş olmasına rağmen limanın inşasına ancak 2001 yılında başlanılabilmiştir. Bunun temel sebebi de ABD’nin 2001 yılında Afganistan’a müdahale ederek Çin sınırlarına yaklaşması neticesinde Çin’in, Gwadar Limanı projesine destek vermesidir.


Afganistan işgali sırasında Pakistan’ın ABD’ye Yakupabad ve Pasni’deki iki önemli hava üssünü açması başlangıçta Çin’in Gwadar projesine ihtiyatlı yaklaşmasına neden olmuştur. Projeye finansal ve teknik destek vermeyi ancak limandan yararlanma hakkının devlet garantisinde olması koşulu ile kabul etmiştir. Çin, ortalama 1 milyar dolara mal olan projenin ilk aşaması olan çok fonksiyonlu üç bağlama rıhtımının inşasına 198 milyon dolar, Gwadar Limanı’nı Pakistan’ın büyük şehirlerine bağlayacak otoyol inşasına ise 200 milyon dolar ödemiştir.(2) Dokuz rıhtımın daha yapımını kapsayan ikinci aşama için ise 526 milyon dolar ayırmıştır.(3)


Çin Perspektifinden Gwadar Limanı

Çin’in projeye verdiği desteğin başta gelen sebebi şüphesiz ekonomik çıkarlardır. 2009’da Çin’deki petrol tüketimi 400,5 milyar tona ulaşmış; 189 milyar ton petrolü Çin kendisi üretirken 200,4 milyar tonu ise ithal etmiştir, yani petrol bağımlılığı oransal olarak %50’dir.(4) Çin uzmanlarının tahminine göre ekonomik büyümünen sürdürülmesi için bu oran ilerleyen yıllarda katlanarak artacaktır.(5) Dolayısıyla Çin ekonomik-ticari çıkarlarını ve enerji ithalatının güvenliğini korumak durumundadır.


Bu bağlamda Çin, geliştirdiği İnci Dizisi Stratejisi ile Gwadar’dan Güney Çin Denizi’ne uzanan stratejik limanlar inşa ederek ABD’nin enerji yolları hakimiyetine karşı bir alternatif oluşturmayı ve enerji güvenliğini sağlamayı amaçlamaktadır. Bu sebeple Çin, Pakistan ile bu konuda işbirliği yoluna gitmiştir. İran sınırındaki, Hürmüz Boğazı’na çok yakın bir konuma sahip olan Pakistan’ın Gwadar Limanı, Basra Körfezi ve Arap ülkelerinden Çin’e gelen petrol ve doğalgaz yolunun güvenliğinin sağlanmasında önemli bir role sahiptir.


Çin’in geliştirdiği bu strateji ABD’nin enerji hattına alternatif oluşturduğu için, Çin’in bölgedeki yükselişi ABD tarafından istenmemektedir. Hatta bu sebeplerden ötürü, bölgede yer alan Cundullah örgütünün ABD tarafından dolaylı olarak desteklendiği iddia edilmektedir.(6)


Gwadar Limanı’nın 2007’de faaliyete geçmesi, Çin’in Sincan-Uygur bölgesini Fars Körfezi çıkışına bağlamıştır. Dolayısıyla Gwadar Limanı, denize çıkışı olmayan Çin’in geri kalmış bölgelerinin ve diğer Orta Asya devletlerinin ticari kanallarını geliştirmeleri açısından bir devrim niteliği taşımaktadır.(7)  Bu liman sayesinde Çin, Orta Asya pazarlarına ulaşacak ve geliştirdiği ulaşım ağı sayesinde Afganistan ve Pakistan üzerinden Orta Asya’dan enerji ithalatını gerçekleştirebilecektir.


Ayrıca Orta Asya’daki Müslüman devletler ile kurulan ekonomik ilişkiler ve kalkınma fonları ile özellikle Müslüman Sincan bölgesindeki ayrılıkçı hareketleri önlemek amaçlanmaktadır.(8)


Stimson Center’dan Zia Haider, Gwadar’ın Çin için önemini “Bu liman Çin’e ABD’nin İran Körfezi’ndeki, Hindistan’ın Arap Denizi’ndeki ve gelecekte ABD-Hindistan ortak deniz gücünün Hint Okyanusu’ndaki aktivitelerini izleme olanağı sağlamaktadır.” şeklinde ifade etmiştir.(9)  Ayrıca geçmiş yıllarda Booz Allen Hamilton tarafından Pentagon için hazırlanan “Asya’da Enerjinin Geleceği” başlıklı raporda Çin’in Gwadar Limanı’na telekulak sistemi kurarak Hürmüz Boğazı ve Arap Denizi’ndeki deniz trafiğini izlemeye başladığı belirtilmektedir.(10)


Pakistan Perspektifinden Gwadar Limanı

Gwadar Limanı’nın kuruluşundan en fazla çıkar sağlayan diğer ülke şüphesiz Pakistan’dır. Limanın dünyanın başta gelen petrol nakil yollarından biri üzerinde bulunması ve çatışmanın eksik olmadığı Körfez Bölgesi’ndeki limanlara güvenli ve istkrarlı bir ulaşım yolu sağlaması Pakistan’ın bir ticaret merkezi olarak önemli bir ekonomik gelişme kaydetmesini olanaklı kılacaktır. Gwadar’ın bölgesel ticaretin merkezi haline gelmesi ile de Pakistan önemli oranda yatırımı en az gelişmiş bölgelerinden Belucistan’a çekebilecektir.


Belucistan, Hint Okyanusu'na kıyısı olması ve Hürmüz Boğazı'na yakınlığı nedeniyle hem İran, hem de Pakistan açısından vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Bununla birlikte bu bölge ekonomik açıdan oldukça geri kalmıştır. Özellikle Pakistan tarafının, ülkenin en geniş kısmını oluşturmasına rağmen az gelişmiş olması insanların yönetime tepki duymasına neden olmuştur. Etnik farklılıklar ile birleşen bu ekonomik sıkıntılar ayrılıkçı talepleri canlandırmaktadır.


Ayrıca Belucistan yerli halkı da limanın sağladığı ekonomik gelişimden yeterince pay sahibi olmadığını ve Çinli mühendis ve personel nedeniyle kendileri için istihdam imkânı yaratılmadığını dile getirmektedir.(11) Bu duruma gösterilen en şiddetli tepki, Gwadar Limanı’na gitmekte olan Çinli mühendis ve personeli taşıyan araca 2004 yılında Belucistan Kurtuluş Ordusu tarafından düzenlenen bombalı saldırıdır.(12)


Saldırının hemen ardından Devlet Başkanı Müşerref ve Başbakan Cemali Çin’e taziyelerini sunmuş ve bu tür saldırıların Çin-Pakistan dostluğuna zarar veremeyeceğinin altını çizmiştir.(13) Zira limanının kuruluşu Pakistan-Çin ilişkilerinin pek çok alanda önemli artış göstermesini sağlamıştır. Pakistan, Çin’e en çok gözetilen ulus statüsünü tanımış ve iki ülke arasında Temmuz 2007’de Serbest Ticaret Bölgesi Antlaşması imzalanmıştır.


Anlaşma uyarınca gümrük ve gümrük dışı engeller adım adım azaltılacak, böylece iki ülke arasında karşı tarafa ihraç edilecek ürünler çoğalacaktır. Birinci aşamada, yani anlaşmanın uygulanmasının ilk beş yılı içinde iki taraf, malların yüzde 85'inin gümrük vergilerini farklı derecede azaltacaktır. İkinci aşamada ise geri kalan malların gümrük vergisi indirilecektir. Sıfır gümrük vergisi uygulanacak malların, tüm mallarının yüzde 90'ını oluşturması hedeflenmektedir.(14) Son on yılda iki ülke arasındaki ticaret hacmi 1 milyar dolardan 7 milyar dolara yükselmiştir.(15)


Ayrıca Pakistan ile Çin’in, Temmuz 2010’da, demiryolu üzerinden petrol taşınmasına imkan veren bir demiryolu hattı inşa projesini onaylamışlardır. İlk aşamada, İslamabad’ın kuzeyindeki Havelian’dan başlayıp Kaşgar’da sona erecek hat inşa edilecek; daha sonra güneyde Umman Körfezi kıyısında, Gwadar’dan başlayıp Havelian’a ulaşacak hat inşa edilecek; böylece Basra Körfezi’nin ağzından Kaşgar’a uzanacak demiryolu üzerinden petrol taşıma hattı oluşturulacaktır.(16)


Gelişen ekonomik ilişkiler, iki ülke arasındaki stratejik ortaklığın güçlenmesine de olanak sağlamaktadır. 2003 yılında Çin ve Pakistan’ın ilk ortak deniz tatbikatını gerçekleştirmesi stratejik ortaklığın önemli bir göstergesi kabul edilmektedir. Ayrıca Çin 2013 yılında Pakistan’a dört adet F-22P cinsi fırkateyn teslim etmeyi taahhüt etmiştir.(17)


Pakistan ile olan askeri işbirliği Çin’in Hindistan’ı dengeleme stratejisinin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Bu amaçla Çin, Pakistan’ın konvansiyonel silah gücüne savaş uçakları ve fırkateynlerle destek olurken aynı zamanda balistik füze teknolojisinin gelişimine de yardımcı olmak arzusundadır.(18) Böylece istikrarlı ve ekonomik olarak güçlü, dolayısıyla bölgedeki güvenliğin dengeleyicisi ve ticaret koridoru rolündeki bir Pakistan ortaya çıkabilecektir.


Öte yandan Hindistan ile olası bir çatışma durumunda, Pakistan donanmasının 1971’de olduğu gibi yeniden abluka altında kalmaması için Karaçi’nin dışında başka bir limana daha ihtiyaç duyulmaktaydı. Bu açıdan Gwadar Limanı’nın kurulması Pakistan’a askeri açıdan da avantaj sağlamıştır.


Hindistan Perspektifinden Gwadar Limanı

Güney Asya’da yaşanan bu gelişmelerin doğrudan ilgilendirdiği bir diğer ülke Hindistan’dır. Hindistan’ın uluslararası arenadaki yükselen profili Çin ile arasındaki ilişkilerin daha da gerilmesini beraberinde getirmiştir. Gerek sınır sorunları, gerek Hint Okyanusu’nun iki ülke arasındaki paylaşım mücadelesi iki ülkeyi pek çok alanda karşı karşıya getirmektedir.


ABD’nin bölgede izlediği denge siyasetinde Hindistan’ın rolü oldukça önemlidir. Çin, enerji ithalatının yaklaşık %80’ini Hint Okyanusu yoluyla gerçekleştirmektedir. Dolayısıyla Hindistan’ın Hint Okyanusu’nda kurmaya çalıştığı etkinlik Çin’in enerji güvenliği poltikalarını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu bakımdan boru hatlarının denizden karaya çekilmesi ve Hindistan’ın by-pass edilerek doğrudan enerjinin temin edilebilmesi için Pakistan çok stratejik bir noktada bulunmaktadır. Gwadar Limanı sayesinde Çin, Ortadoğu’dan gelen doğalgazı Pakistan’dan geçirmek suretiyle doğrudan ülkesine ulaştırmak istemektedir.


Hindistan ise bölgedeki etkisini korumak amacıyla yine Gwadar Limanı’ndan rahatsız bir diğer bölge ülkesi olan İran ile işbirliği yoluna başvurmuştur. Gwadar Limanı’ndan 72 km uzaklıkta bulunan İran bu liman nedeniyle kendi limanlarının öneminin azalması nedeniyle ekonomik çıkarlarının tehdit edildiğini savunmaktadır. Bu nedenle Hindistan’ın yardımıyla kendi tarafındaki Belucistan bölgesinde bulunan Çabahar limanı geliştirmiştir. Ayrıca Hindistan bu limanı Afganistan’a bağlayacak 213 km uzunluğunda bir de otoyol inşa ettirmektedir.(19)


Hindistan’ın 2004 yılında yayınlanan deniz doktrini, enerji kaynaklarına sorunsuz ulaşımı ve Arap Denizi’ndeki Çin varlığını engellemeyi hedef belirlemiştir. Hatta bu doktrin, Hindistan’ın bu amaçlarına yönelik olarak caydırıcılığını sağlamak maksadıyla nükleer balistik denizaltılar inşa etmesini ve donanmasını güçlendirmesini teşvik etmektedir.(20)


Sonuç Yerine

Son olarak 20 Mayıs 2011’de Pakistan Başbakanı Gilani’nin Çin’e yaptığı resmi ziyaret sırasında Gwadar limanı yeniden gündeme gelmiştir. Yapılan görüşmeler sonucunda Gwadar Limanı’nın yönetiminin, Singapur Liman Otoritesi ile olan kontratın bitiminde, Çin’e geçmesi kararlaştırımıştır.(21) Çin’in finansal ve teknik desteği sayesinde son derece modern bir limana sahip olan Gwadar’da uluslararası havalimanı, petrol rafinerisi ve özel ithalat bölgesi kurulması da gündemdedir.(22) Ayrıca Çin Pakistan’a 50 adet savaş uçağı sözü vermiştir.(23)


Kısaca Çin ve Pakistan için liman ekonomik ve askeri kazanç anlamını taşırken, İran, Hindistan ve Amerika’nın ekonomik çıkarları ve güvenlikleri için tehdit unsuru olarak algılanmaktadır. Bununla birlikte Bin Ladin’in Pakistan’da yakalanması ve Pakistan güvenlik güçlerinin radikal grupların varlığına müsamaha gösterdiği algısı Pakistan’ın gelecekte bölgede oynayacağı role ilişkin olarak Pekin’de endişe yaratmıştır. Bu nedenle denilebilir ki Çin-Pakistan yakınlaşmasının önündeki engel Washington değil, Pakistan’ın kendi iç sorunlarıdır.(24)


Öte yandan Çin, Pakistan’ın ABD’den tamamen uzaklaşmasını arzu etmemektedir. Zira Amerika’nın Pakistan’a yaptığı finansal yardımları durdurması ülkenin durumunu kötüleştirecek ve istikrarsızlığa sürükleyecektir ki Çin bölgeye yönelik denge politikası uyarınca bunu arzu etmemektedir. Pakistan ordusunun ekipman olarak ABD’ye bağımlı olması, Pakistanlı aydınların kültürel olarak ABD’ye daha yakın durması gibi unsurlar da Pakistan-Amerika ilişkilerinin kolayca gözden çıkarılamayacağını göstermektedir. Özetle Gwadar Limanı etrafında şekillenen ilişkiler ve çıkarlar yumağı bölgedeki güç mücadelesine yön verecektir.

 


Notlar:


1. Ziad Haider, “Baluchis, Beijing and Pakistan’s Gwadar Port”, Politics and Diplomacy, Winter/Spring 2005, s.97
2. Sudha Ramachandran, China's pearl in Pakistan's waters, Asia Times, 4 March 2005
3. Ibid.
4. Erkin EKREM, « Japonya-Çin Gerginliği: Yükselen Çin’e Karşı Arayışlar », SDE, 28 Nisan 2010
5. Ibid.
6. Cundullah: Bizi ABD kurdu, destekledi, Bkz. wap.ntvmsnbc.com/id/24994749/ (erişim 2 Temmuz 2011)
7. Sinem Demirkıran, İran’ın Cundullah Operasyonu, Turquie Diplomatique, Nisan 2010, s. 16
8.Tarique Niazi, Gwadar: China's naval outpost on the Indian Ocean, Jamestown Foundation, China Brief, Vol.5, Issue 4, 2010
9. Sudha Ramachandran, China's pearl in Pakistan's waters, Asia Times, 4 March 2005
10.Ibid.
11.Bkz.pakistaniat.com/2008/06/11/gwadar-port-a-great-development-project-or-a-great-game/ (erişim 2 Temmuz 2011)
12. Ziad Haider, op. cit., s. 95
13. Ibid.
14. Bkz. http://turkish.cri.cn/1/2007/07/03/ 1@74239.htm (erişim 3 Temmuz 2011)
15. Fazal-ur-Rahman, Pakistan-China trade and investment relations, Bkz. www.issi.org.pk/publication-files/1299822989_45060000.pdf (erişim 3 Temmuz 2011)
16. Pakistan-Çin Yakınlaşması: Güney Asya’dan Küresel Politikaya İlişkin Sinyaller, ASCMER, Haziran 2011
17. Bkz. www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2005/11/25/Pakistan-and-China-hold-naval-exercise/UPI-53391132950771/ (erişim 5 Temmuz 2011)
18. Andrew Small, Pakistan’s China Card, German Marshall Fund, 28 June 2011
19. Bkz.pakistaniat.com/2008/06/11/gwadar-port-a-great-development-project-or-a-great-game/  (erişim 2 Temmuz 2011)
20. Ziad Haider, op.cit., s.98
21. Bkz. tribune.com.pk/story/173283/china-to-take-control-of-gwadar-port/ (erişim 4 Temmuz 2011)
22. Olivier Guillard, Gwadar, Islamabad, Pékin, New Delhi et le « collier de perles», Revue militaire Suisse, avril 2007
23. Bkz.tribune.com.pk/story/172574/pakistan-hopeful-of-jf-17-delivery-within-6-months-mukhtar/ (erişim 5 Temmuz 2011)
24. Andrew Small, Pakistan’s China Card, German Marshall Fund, 28 June 2011

YAZARIN DİĞER YAZILARI

Back to Top