Doğu Türkistan Sorunu

Erkan AVCI
11 Aralık 2018
A- A A+

Doğu Türkistan, tarihte birçok Türk devletinin kurulduğu bir bölgedir. Bunların en başında Hunlar gelir. Hunlar arasında birliği gerçekleştirerek ilk Hun devletini kuran T’ou-man (Teoman, M.Ö. 220) olmuştur. Hunlar’ın merkezi, Orhun-Selenga ırmakları ile bu ırmakların hemen batısında, Türklerin kutlu ülke saydıkları Ötüken havalisindeydi. Teoman’dan sonra yerine geçen oğlu Mo-tun (Mete) 35 sene hükümdarlık yaparak devletinin sınırlarını kuzeyde Sibirya’dan, güneyde Himalayalar’a, doğuda Büyük Okyanus’tan batıda Hazar Denizi’ne kadar genişletmişti.[1]

 

Doğu Türkistan’dan batıdaki Fergana’ya kadar olan bölgede birçok hanlık vardı. Mete Han, buradaki hanlıklara egemen olup hepsini birleştirerek devletin sınırlarını büyük bir alana yaymıştır. Bu sebeple devlet daha fazla güçlenerek sınırlarını neredeyse tüm Asya boyunca genişletmiştir ve buradaki neredeyse tüm halkları bir çatı altında toplamıştır. Ancak Mete Han’ın egemen olduğu bu küçük devletçikler özerk bir yapıya sahip olmuştur. Bu durum Çin açısından pek de olumlu değildi. Zira daha önce Çin ipek gibi yüksek gelir getiren ürünlerini batıya pazarlamak için bu küçük devletler üzerinden ticaretini kolaylıkla yapabiliyorken artık Hun İmparatorluğu gibi büyük bir devletle uğraşması gerekiyordu. Bu bağlamda Çin­­, Hun İmparatorluğu’nu yıkabilmek için büyük bir çalışma başlatmıştır. En iyi yol olarak da kendine yeni bir müttefik bulmayı seçmiştir. Öte yandan ilk defa büyük ordular oluşurmuş, bölgedeki küçük devletler nezdinde propaganda faaliyetleri gütmüştür. Böylece Çin, M.Ö. 133-119 yılları arasında Hunlara karşı topyekün bir mücadele başlatmıştır. Bu kapsamda Çin, Türkistan’daki bu küçük devletlere hediyeler verme ve onlarla akrabalık ilişkileri kurmak istemiştir. Bunda başarılı olan Çin bu devletlerin önemli bir kısmını Çin’in dostu ve müttefiki haline getirmiştir. Öyle ki Batı Türkistan’daki bazı devletlerin hanları Hunlardan ayrılıp Çin hakimiyeti altına girmek için Çin imparatoruna başvurmuştur. Çin’in Hunlara karşı uyguladığı bu böl-yönet politikası zamanla etkili olmuş ve Hun İmparatorluğu’nun yıkılmasında önemli rol oynamıştır.[2]

 


*Erkan Avcı, Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi

[1] Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, Cilt: 1, s. 201-208, 2015

[2] Yaşar Bedirhan, “Türk Tarihinde İpek Yolu Hakimiyeti ve Çin’in Türkistan’ı İlk İstila Projesi”, s. 252-253 http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/968/910 Erişim Tarihi: 19.11.2018

 

Back to Top